Domesticating Reality: Voorbij de verwondering

    Schrijver Margarita Osipian over het IDFA DocLab-thema en -programma van 2019.

    Van de glas-in-loodramen die kerkgangers deden baden in veelkleurig licht, via in nevelen gehulde schimmenspelen en magische toverlantaarns, tot aan de draadloze VR-headsets die onze zintuigen op nieuwe manieren uitdagen – immersie is van alle tijden.

    Het DocLab-thema voor dit jaar, Domesticating Reality, biedt ingangen naar het hele programma voor interactieve en immersieve non-fictie. De geselecteerde werken onderzoeken hoe we tegelijkertijd worden gevormd door en vorm geven aan technologie. Hoe we navigeren door de ruimtes om ons heen, en hoe we bruggen bouwen tussen het fysieke en het virtuele met betrekking tot onze lichamen, onze huizen, onze steden en de nieuwe technologieën waar we continu mee verstrengeld zijn.

    Omgaan met grensgebieden
    Nu het web steeds minder ruimte laat voor eindeloze ontdekkingsreizen en meer een door gebruikers gedreven omgeving wordt, groeit in digital storytelling een neiging naar meer traditionele formats. Immersie wordt ingebed in locatiegebonden performances, zoals in A Machine for Viewing van Richard Misek, Charlie Shackleton en Oscar Raby, dat een VR-omgeving combineert met een fysiek geconstrueerde ruimte waar de makers je persoonlijk door het werk heen leiden. Zo ontstaat een ruimte waarin de gebruiker of toeschouwer schakelt tussen verschillende vormen van interactie – ze belichamen het mixed-realityconcept door de verweving van het virtuele en het echte. Er ontstaat een grensgebied tussen twee werelden.

    Duncan Speakmans Only Expansion, een audiowandeling die de geluiden van de stad om je heen remixt, gebruikt immersieve media niet als een omhullende cocon maar als iets dat zich naar buiten toe opent en een nieuw perspectief biedt. De live verrijkte audio die hij in het werk gebruikt, grijpt direct in op onze waarneming van de realiteit. Het beïnvloedt hoe we ons door onze omgeving bewegen en hoe we die ruimte bezien. “Elk mixed-realitywerk kan beschouwd worden als eco-kritisch,” stelt Speakman, “als het een relatie aangaat met onze directe omgeving.” Zijn verrijkte audio laat je voorbij de afscheiding tussen mens en natuur denken, brengt je van je stuk en kaart de ecologische crisis die we doormaken aan. Speakmans werk maakt ruimte voor de context van degene die het ervaart, en biedt zo een nieuwe manier om de realiteit waar te nemen door het publiek die realiteit te laten voelen in plaats van te zien.

    De spanningsboog opbreken
    Het begrip realiteit staat in zijn geheel ter discussie in Francesca Panetta’s In Event of Moon Disaster, een hybride werk dat de potentie van deepfake-technologie illustreert door een nieuwe voorstelling te geven van de lancering van de Apollo 11. Als kunstenaar, journalist en documentairemaker is Panetta geïnteresseerd in de mogelijkheden die deze nieuwe vormen bieden om het publiek op nieuwe manieren aan te spreken. Haar werk vertelt een groter verhaal rond fake news, de geschiedenis van desinformatie en deepfake-technologie, en duikt vijftig jaar het verleden in om zo het heden onder de loep te nemen. Panetta zocht naar iets dat je bij zou blijven en zou ontroeren – iets dat je echt aan het denken zet over de technologie. “Bij politieke onderwerpen is het risico dat je mensen van je vervreemdt”, stelt ze. “Hopelijk zal dit verhaal, dat vijftig jaar geleden gebeurde en draait om het universeel geliefde thema ruimtevaart, het publiek juist aantrekken en ze aansporen erover na te denken.”

    De veranderlijke stedelijke realiteit wordt in Jumoke Sanwo’s Lagos at Large onderzocht vanuit de sociale en fysieke gelaagdheid van de stad Lagos. Voor Sanwo zit de manier waarop we vorm geven aan en gevormd worden door technologie al vervat de vraag of in Afrikaanse landen wel ruimte is voor virtual reality, gezien hun staat van ontwikkeling. Ze merkt op dat “het belangrijkste is dat mensen vorm kunnen geven aan hun eigen stem en hun eigen verhalen: wie vertelt het verhaal en hoe wordt het verteld? En dat verhalen voortkomen uit een diep begrip van culturele normen en tradities – Afrikanen die nu pionieren met immersieve technologieën als verhalend medium kunnen vele lagen afpellen van allerlei realiteiten die anderen het continent opleggen. Onze realiteit hoeft geen spektakel van stereotypes te zijn; we kunnen ook genieten van het doodgewone, het alledaagse dat maar zelden de aandacht krijgt.”

    De mensen temmen
    Wanneer je met je muis over gefragmenteerde captcha-beelden zweeft, en probeert te bepalen of dit nu wel of niet een verkeerslicht is (of is het een auto?), rijst de vraag wie hier nu eigenlijk iets moet bewijzen. Leren we de machine om deze beelden te herkennen? Of bewijzen we dat wij ook mens zijn? Vormt de technologie ons al zozeer dat we machines aan het worden zijn? Om deze vragen draait Artificial: Room One, een theaterstuk van Ontroerend Goed (Alexander Devriendt en Angelo Tijssens). De bezoeker gaat een gesprek aan met een kunstmatige intelligentie, om de machine te leren menselijker te zijn. “Hoe meer we een computer leren over wie we zijn, hoe moeilijker het wordt om te bewijzen wie we zijn”, stelt Devriendt. Ze zijn niet geïnteresseerd in de machine, maar in hoe we de machine kunnen gebruiken om iets over onszelf te leren.

    Het DocLab-thema ontleent zijn naam deels aan de ‘domesticatie-theorie’, die drie fases onderscheidt in hoe technologie wordt ontvangen: (1) verwondering, (2) utopische en dystopische vergezichten en (3) domesticatie. Elk van de geselecteerde werken kan ergens in die cyclus geplaatst worden, en sommige staan in alle drie de fases tegelijk. Rondom deepfakes is in het afgelopen jaar veel gespeculeerd over de gevolgen van de technologie, zegt Panetta. “De gevaren zijn reëel, maar ze moeten ook gezien worden in een bredere context van desinformatie.” In Nigeria staat men rond VR nog in de fase van verwondering, stelt Sanwo, aangezien mensen gefascineerd zijn door de onderdompeling van de technologie en geïntrigeerd door de mogelijkheden ervan. De AI-technologieën plaatsen Devriendt en Tijssens op verschillende punten in de cyclus, al naar gelang we het hebben over een chatbot, een mensachtige robot, of AlphaGo, de eerste computer die een professionele Go-speler versloeg.

    Werelden tot leven wekken
    De taal van de ‘innovatie’, die geneigd is de geschiedenis te zien als een rechte lijn, en de taal van het kapitalisme, die draait om groei ten koste van alles, zijn mistbanken die ons het zicht ontnemen op de geschiedenis, of geschiedenissen, als een reeks scheuren, breuken, afscheidingen en hiaten. Sanwo koos voor VR als medium omdat het al haar achtergronden (fotograaf, videokunstenaar, dichter) samenbrengt en haar in staat stelt om aan te sluiten bij de orale tradities van het Yorùbá-volk waarvan zij afstamt. Wat deze nieuwe middelen om verhalen te vertellen ons te bieden hebben, zijn mogelijkheden – de mogelijkheid om onze werelden weer te geven, om tussen verschillende realiteiten te schakelen, om ons begrip van ruimte en tijd op de schop te gooien, en om onze meerduidigheid te omarmen terwijl we ons, verknoopt met die technologie, door de wereld bewegen.

    Margarita Osipian is een Wit-Russisch-Armeense schrijver, curator, en cultureel organisator die woont en werkt in Amsterdam. Margarita maakt deel uit van The Hmm, platform voor internetcultuur, is lid van het Hackers & Designers collectief, en de kunstredacteur voor kunst- en literatuurtijdschrift Versal.