DocLab Nervous Systems: Zintuigen en systemen voorbij de digitale oersoep

    • Festival
    • 1 november 2022
    • Door Dana Linssen

    Zenuwstelsels en nerveuze systemen vormden de inspiratiebron voor de zestiende editie van IDFA DocLab dat zich richt op interactieve en immersieve documentaireprojecten en live cinema events. Programmeur Caspar Sonnen: “Het is dit jaar onze sweet sixteen, en interactieve kunst heeft in die tijd een enorme ontwikkeling doorgemaakt, maar we zijn ook nog steeds dat gekke, grillige speeltuintje.”

    Na twee pandemische edities is IDFA’s DocLab weer terug in de Brakke Grond waar als vanouds een selectie te zien is van de meest interessante interactieve, immersieve documentaireprojecten en live cinema events van dit moment. Dit jaar reflecteert DocLab onder de noemer Nervous Systems uitgebreid op de manier waarop we fysiek verder gaan na een periode waarin contact met elkaar voornamelijk digitaal was.

    De schermen, die ons toch al omringen, werden de afgelopen jaren echt een venster op de wereld. Meer dan ooit onderhielden we contacten met de ‘buitenwereld’ via sociale en digitale media. En niet alleen via het platte scherm, maar ook in de 3D-werkelijkheden van bijvoorbeeld VRChat. Wat deed dat met onze lichamen, met onze zintuigen? Zijn we daardoor op een andere manier gaan waarnemen? Of zijn we net als de eerste wezens die ooit uit de oceaan aan land kropen in staat om in twee ‘werkelijkheden’ tegelijkertijd te leven, met een been in het digitale en het andere in het fysieke? Zijn wij hybride wezens zoals de bastaardkikker, of misschien juist meer als dolfijnen – wezens die ooit op land leefden maar daarna toch terugkeerden naar de zee?

    De Nervous Systems die in alle geselecteerde projecten centraal staan, verwijzen niet alleen naar ons zenuwstelsel, maar ook naar de politieke, sociale en economische netwerken waarin we ons bevinden en die in versneld tempo aan het wankelen zijn geslagen. Tegen de achtergrond van de nerveuze tijden waarin we leven, waarin de grootste uitdagingen waar we voor staan systemisch van aard zijn, vragen we ons af hoe het voelt om nu te leven. Hoe kunnen we de wereld ervaren?

    Metazoa
    Om antwoorden te vinden op die vragen liet het DocLab-team zich voor de zestiende editie inspireren door het nieuwe boek Metazoa van Peter Godfrey-Smith. De Australische wetenschapsfilosoof die bekend werd met Buitengewoon bewustzijn, over de belevingswereld van de octopus, gaat in Metazoa nog een stapje verder terug in de evolutie en beschrijft hoe dat wat we bewustzijn noemen, heeft kunnen ontstaan. DocLab-programmeur Caspar Sonnen en zijn team zagen speelse parallellen tussen Godfrey-Smiths onderzoek en de manier waarop interactieve en immersieve media- en kunstvormen steeds opnieuw een beroep doen op hoe we waarnemen en hoe we vervolgens die prikkels verwerken. Verschillende levensvormen interacteren op verschillende manieren met hun omgeving: de een via tast, tentakels, zuignappen of vingers, de ander via smaak of reuk, weer een ander via visuele of auditieve prikkels. Je zou al die verschillende kunstvormen en media ook kunnen classificeren via de manier waarop ze de werkelijkheid aanraken, beschouwen en representeren, zegt Sonnen. In interdisciplinaire, interactieve en immersieve kunstvormen treden steeds weer andere zintuigen op de voorgrond.

    Dat klinkt abstracter dan het is. Iedereen die weleens met een VR-bril op via een controller iets heeft moeten “oppakken” of iets in z’n mond gestopt heeft gekregen wat een rozijn of een koekje bleek te zijn, maar wat in de VR-wereld heel iets ander leek, die weet dat immersieve media je oude zintuigen en je brein op een nieuwe manier aanspreken.

    Turing Test in augmented reality
    De twee winnaars van de Filmfonds DocLab Interactive Grant die tijdens IDFA in première gaan, laten dat op treffende wijze zien. De zintuigelijke installatie The Butterfly Effect van Mathilde Renault maakt gebruik van kennis uit de planetaire wetenschap, van lucht- en ruimtevaartechniek en met hulp van geurtechnologie om de reis van een vallende ster in kaart te brengen. De toeschouwer wordt in staat gesteld om iets te ervaren wat buiten zijn menselijke perceptie ligt, namelijk hoe het is om een meteoriet te zijn. Maarten Isaäk de Heer maakte een 360 graden fulldome-projectie waarvoor hij 3D-scans van dode dieren gebruikte. In Dancing with Dead Animals komen ze samen met een nieuwe Adam en Eva, Animus en Anima geheten, tot leven in een paradijselijke setting. Ergens tussen leven en dood, tussen zijn en niet-zijn, wordt de kunstmatige scheiding tussen mens en dier, tussen organisch en anorganisch ondervraagt. In zijn koepelprojectie Swarm zien we vanuit de lucht hoe klimaatverandering invloed heeft op de landschappen van Europa.

    Nog een stapje verder gaat het performance-achtige Alone Together waarin je het gesprek aangaat met kunstmatige intelligentie. Het is een Turing Test in augmented reality en met hologram-projecties. Kristine is Not Well onderzoekt hoe vooroordelen en censuur ook de metaverse zijn binnengedrongen. Ook de surrealistische eco-fictie VR-film Plastisapiens neemt ons mee naar een hybride wereld, een oersoep, of beter gezegd een plastic soep waarin er nieuwe levensvormen ontstaan. Een goede gelegenheid om na te denken wat al die microplastics in onze natuurlijke leefomgeving met planeet aarde en de mens doen. En om zelf in de expositie verschillende bioplastics te proeven!

    Ontmoeting met teen
    De scheidslijn tussen ons fysieke lichaam en de wereld om ons heen is op een andere manier de inzet van van My Toe (Uncensored) van Lisa Schamlé. In deze installatie documenteert ze met foto’s, sculpturen en een live performance een politiek-sociologisch-seksuele reis van haar grote teen door de wereld van Instagram, Only Fans-accounts en voetfetisjisten. Kun je zo’n los lichaamsdeel wel objectiveren? Hoe verhoudt ons fysieke lichaam zich tot de digitale netwerken om ons heen? Wees niet verbaasd als je, terwijl je daarover nadenkt, een ontmoeting met haar echte teen hebt.

    VR is ook een uitgelezen medium om de donkere kanten van het objectiveren van het lichaam van anderen invoelbaar te maken. Geweld tegen lichamen via racisme of seksueel misbruik krijgen een andere betekenis op het moment dat je in VR een lichaam hebt dat je niet als het jouwe herkent. In Missing 10 Hours kunnen we zo de rol innemen van toeschouwer, medeplichtige of misschien wel bemiddelaar bij een date rape. In het verwante With These Hands krijg je via ‘virtuele handen’ toegang tot verhalen van daders en slachtoffers, wat zowel een verwarrende als een begripvolle situatie kan opleveren.

    Kritische blik
    Een werk dat de interactie tussen mens en technologie en de tol die dat van onze natuurlijke hulpbronnen eist op een rake manier niet alleen illustreert maar ook aan de kaak stelt, is Okawari van Landia Egal en Amaury Laburthe (Notes on Blindness). Je begint met drie anderen in een all-you-can-eat sushirestaurant, en eindigt met een kritische blik op de techwereld als een van de grootste vervuilers en energieslurpers. Daarmee houden ze de sector een spiegel voor. Er wordt vaak gezegd dat VR pas echt kan doorbreken als iedereen thuis zijn eigen headset heeft, maar als we de ecologische prijs van smartphones en laptops nu al te hoog is, moet we dan wel allemaal onze eigen VR bril willen hebben? Het werk is onderdeel van een breder onderzoek naar de sector, waarbij Egal en Laburthe bovendien hun werk zo klimaatneutraal mogelijk produceren door onder meer zowel gerecyclede bouwmaterialen voor de installatie als de digitale middelen van eerdere VR-projecten te hergebruiken.

    Mocap
    Een bij zondere focus ligt dit jaar op motion capture technologie. Speelfilms als Lord of the Rings en Avatar experimenteerden ermee, en gingen er in het geval van Avatar ook over: hoe kunnen de hoofdfiguren als fysieke en virtuele wezens bestaan. In een studio worden de lichaamsbewegingen en gelaatsuitdrukkingen van levende acteurs opgenomen die vervolgens vertaald worden naar 3D-animaties. In VR speelt mocap onder meer een rol bij het tracken van iemands bewegingen zodat haar VR-avatar natuurlijker beweegt en met de VR-omgeving kan interacteren. Zijn de bewegingssensoren die we op onze handen en voeten bevestigd krij gen een verlengstuk van onze tastzintuigen? Zijn we allang cyborgs dankzij externe technologische hulpmiddelen? En wat ‘vangt’ mocap eigenlijk precies, en wat doet dat met onze waarneming?

    Samen met de New Yorkse Studio ONX en de New Museum’s New Inc & Onassis Foundation wordt er in de Rode Zaal van de Brakke Grond een mocap podium ingericht voor immersieve voorstellingen en presentaties - van kunst tot dans en met live experimenten en masterclasses over de mogelij kheden van mocap technologie.

    Tot slot viert de tentoonstelling met dit onderwerp ook de Do-It-yourself (DIY) cultuur, waar mensen in een dominant systeem opzoek gaan naar alternatieven. VR-ervaring In Pursuit of Repetitive Beats laat je een ouderwetse Engelse rave (her)beleven in de begindagen van de illegale danscultuur. Van piratenradio en antwoordapparaten tot geluidssystemen, je wordt herinnerd aan de manieren waarop ravers hebben geïnnoveerd om de autoriteiten een stap voor te blij ven. Het nieuwe werk Social Bouquet van Constant Dullaart, dat tijdens IDFA zijn wereldpremière beleeft, is een kunstwerk dat leeft op het ‘ambachtelijke’ platform common.ground, een sociaal medium van eigen makelij als reactie op dominante, populaire platforms. De online ruimte die we de afgelopen jaren van lockdowns en thuiswerken bewoonden, wordt op een artistieke manier teruggewonnen. Via de ogen van een webcam zien we de ander als een bloem. Videobellen als veldboeket. Kunnen we het ruiken?

    IDFA DocLab wordt mogelijk gemaakt door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, CLICKNL, Gieskes-Strijbis Fonds, Nederlands Filmfonds, Onassis Foundation en de IDFA Dikke Vrienden+.

    De research samenwerkingspartners van DocLab zijn o.a. MIT Open Documentary Lab, Beeld & Geluid, ARTIS-Planetarium, Atlas V, Bombina Bombast, Diversion cinema, East City Films, Eye Filmmuseum, Kaspar AI, National Film Board of Canada, ONX Studio, Polymorf, POPKRAFT, Sandman Studio, The Immersive Storytelling Studio (National Theatre), en Vlaams Cultuurhuis de Brakke Grond.

    Gerelateerd

    DocLab: Nervous Systems

    • IDFA’s programma voor interactieve en XR documentaires DocLab heeft dit jaar als thema Nervous Systems. Dit verwijst niet alleen naar ons eigen zenuwstelsel dat gevoed wordt door onze zintuigen, maar ook naar de werkelijkheid om ons heen met een steeds nerveuzer netwerk van systemen rond machtsdynamiek en sociale normen. Hoe voelt het om nu te leven? Hoe ervaren we de wereld, en welke rol spelen onze zintuigen hierin? Met digitale kunst, multizintuigelijke XR ervaringen, een serie live events, performances, een motion-capture stage en de steeds verder uitdijende metaverse keert de zestiende editie van DocLab terug naar de Brakke Grond in hartje Amsterdam.

      Lees hieronder meer over alles wat er te zien en beleven is en hoe DocLab: Nervous Systems te bezoeken.

    Deze website maakt gebruik van cookies.

    Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

    Lees
     hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies