Tweegesprek Victor Kossakovsky en Alina Roednitskaja

    • Festival
    • 19 november 2011
    • Door Niels Bakker

    De Russische regisseurs Victor Kossakovsky (¡Vivan las antipodas!, 2011, rechts) en Alina Roednitskaja (I Will Forget This Day, 2011) zijn op zoek naar eenheid: in vorm en inhoud, maar ook tússen vorm en inhoud. De antipoden op aarde en de vrouwen in een abortuskliniek: ze zijn van allen één.

    Victor Kossakovsky is in Amsterdam met een opvallende boodschap: maak minder films! Iedereen mag dan tegenwoordig een filmcamera hebben, vrijwel niemand doet er volgens de Russische documentairemaker iets interessants mee. “Er verschijnt zo veel rommel. We moeten veel kritischer op onszelf worden. En dan heb ik het ook over professionele filmmakers. Hoeveel documentaires zijn er wel niet over de opwarming van de aarde, over schendingen van mensenrechten? En wat leveren die op? Bar weinig. Ze zorgen eerder voor een devaluatie van de impact van zulke misstanden.”

    Professionele filmmakers moeten het publiek durven overrompelen, vindt Kossakovsky. “Maak alleen een film als ie ongelooflijk is! Juist voor óns ligt er een taak om te laten zien wat je met cinema kunt doen. Het is niet genoeg om iemand voor de camera te zetten en te vragen: ben je gelukkig?"

    Parochie

    Het klinkt een beetje als een preek voor eigen parochie, want als één documentairemaker de kunst van het toveren met de camera beheerst, dan is het Kossakovsky wel. Met Tishe! (2002) bewees hij dat filmen vanuit hetzelfde standpunt – zijn eigen raam in Sint-Petersburg – intens spannende cinema kan opleveren. Een vergelijkbaar kunstje flikte hij in Svyato (2005), met alleen zijn zoon, diens spiegelbeeld en Kossakovsky’s eigen spiegeleffecten. ¡Vivan las antipodas! is van deze films de overtreffende trap: een bombastische en wisselvallige, maar ook vrijzinnige, speelse en levenslustige filmische tour de force, waarin de camera over de kop gaat, naar links kantelt, naar rechts overhelt en kalmpjes glijdt. “Ik wil dat mensen uit de bioscoop komen en zeggen: fuck, zoiets had ik nog niet eerder gezien, gehoord en gevoeld. Ik wil hen cinematografisch verbluffen. De betekenis van film schuilt niet in woorden, maar in het visuele palet.”

    Kossakovsky bevindt zich op IDFA in goed gezelschap van een andere documentairemaker uit zijn thuishaven Sint-Petersburg. Alina Roednitskaja is niet zo’n acrobaat met de camera, maar bedacht voor haar Paradoc I Will Forget This Day wel evengoed een bijzondere en dwingende vorm. In registrerende kracht doet hij niet onder voor haar vorige film Bitch Academy, die in 2008 op IDFA te zien was.

    In grauw en ijzig zwart-wit filmde Roednitskaja jonge vrouwen in een wachtkamer. Tergend langzaam bouwt ze de spanning op: het begint met hun sombere, verdrietige gezichten, dan trekken ze hun jas uit en lopen ze een kamer binnen. Vervolgens horen we gekrijs en worden ze op een brancard naar buiten gedragen. Dit wordt zo drie keer herhaald. Halverwege geven intakegesprekken opheldering over wat je stiekem vermoedt: de vrouwen komen hier voor een abortus. Roednitskaja heeft willen doordringen tot hun hoofd en vooral hun hart: “Wat maken ze door in de laatste minuten voor zo’n heftige ingreep? Veel Russische vrouwen laten zich aborteren zonder dat de vader, hun eigen ouders of vriendinnen er weet van hebben. Ze zijn moederziel alleen met hun immense probleem. Die eenzaamheid symboliseer ik met tussenshots van de winterse kilte buiten de kliniek. Ik filmde de vrouwen tegen een witte achtergrond, omdat ze in zekere zin geëxecuteerd worden.”

    Olifant

    Roednitskaja dacht haar visuele concept niet van tevoren helemaal uit. Het ontstond filmenderwijs, in de wisselwerking tussen draaien en monteren. Daar kan Kossakovsky over meepraten. Hem is al verweten dat alles van tevoren zou zijn uitgeschreven, tot de gespreksflarden tussen zijn hoofdpersonen aan toe. Niets is minder waar. “Mijn film maakte zich min of meer zelf. Veel kreeg ik in mijn schoot geworpen. Toen ik in Botswana een olifant heel dicht voor mijn camera kreeg, wist ik nog niet dat ik op Hawaii op een vulkaanuitbarsting zou stuiten. Ik kon dus al helemaal niet weten dat de olifantenhuid zich zo goed zou laten versnijden met de lava, omdat hun textuur enorm veel op elkaar lijkt.”

    Deze montagesequentie is een van de visuele vondsten waarmee Kossakovsky een harmonische eenheid tussen zijn ‘antipoden’ aanbrengt. Het idee voor ¡Vivan las antipodas! ontstond toen hij tien jaar geleden in Argentinië een visser zag. Kossakovsky fantaseerde hoe de lijn van diens hengel helemaal door zou lopen naar het tegenovergestelde punt van de aardbol. “Ik stuurde mijn zoon naar Shanghai en wat bleek? Precies op die plek stond een vrouwtje vis te verkopen. Dan weet je: dit is een film.”

    Antipoden zijn zeldzaam – althans met territorium aan beide kanten. Het duurde even voordat Kossakovsky de andere opnamelocaties voor zijn film had gevonden: het Baikalmeer in Rusland en Patagonië in Chili; Botswana tegenover Hawaï; en Spanje en Nieuw-Zeeland. Groenland en Antarctica vielen af, want daar woonden geen mensen diametraal tegenover elkaar.

    Vleesmachine

    Antipoden zijn tegenpolen, maar Kossakovsky benadrukt juist hun verbondenheid. “Ik heb een hommage gemaakt aan het bestaan. De mens speelt een belangrijke rol, maar ook de vogels, olifanten, vlinders, bergen, gletsjers en rivieren. We zijn niet de enigen op de wereld. We zijn ook niet de belangrijksten, al verkeren we wel in die illusie. In Tishe! riep ik Russen op bescheiden te zijn, nu heb ik dezelfde boodschap voor de rest van de planeet. Een beetje meer bescheidenheid zou ons helpen toleranter te zijn. Tegenover andere mensen, maar ook tegenover de natuur. Natuurlijk kunnen we niet van alles en iedereen houden. Natuurlijk kunnen we niet precies hetzelfde zijn. Wel kunnen we proberen elkaars eigenheid te accepteren.”

    Uit verscheidenheid één geheel maken: Roednitskaja doet het ook met de vrouwen in de abortuskliniek. “Deze plek is bekend bij iedereen in Sint-Petersburg. In de volksmond wordt het de ‘vleesmachine’ genoemd, omdat dagelijks dertig à veertig vrouwen zich er laten behandelen. Hen zo laten versmelten in het collectief, is mijn manier om dat fabrieksmatige karakter te benadrukken.” I Will Forget This Day wordt inmiddels in de kliniek vertoond, om vrouwen hun beslissing te laten heroverwegen.

    Al acht Roednitskaja het uitgesloten dat ze zelf ooit een baby zou laten weghalen, ze zegt dit voor anderen onmogelijk te kunnen beoordelen. “Vrouwen hebben hun beweegredenen en vaak ook goede. Ze kunnen de opvoeding niet betalen, de vader is weggelopen, de familie zou de geboorte als een schande beschouwen. Russische vrouwen konden altijd zelf een keuze maken. Maar nu heeft de overheid een bureaucratische wet aangenomen, die bepaalt dat ze een handtekening van de vader of van hun ouders nodig hebben. Rampzalig, want dat ontneemt hen de zeggenschap over hun eigen lichaam.”

    Tolwachters

    Roednitskaja vindt dat de autoriteiten hun energie beter zouden kunnen steken in het verbeteren van de sociale omstandigheden. “De beroerde levenskwaliteit is de belangrijkste oorzaak van het grote aantal abortussen. Dit politieke aspect heb ik bewust buiten de film gelaten. Het had te veel de aandacht afgeleid van de vrouwelijke emoties. Maar impliciet verwijs ik er natuurlijk wel naar, als ze in het intakegesprek hun beslissing toelichten.”

    Kossakovsky wordt niet beschouwd als een politieke filmmaker, maar dat is onterecht, vindt hij zelf. “Ik leg het er alleen niet duimendik bovenop. En ik verwacht ook niet van het publiek dat ze het uit de film halen. Het is genoeg als ze een beetje van de Argentijnse tolwachters gaan houden. In Rusland zei iemand na afloop: mensen zijn in de basis goede wezens. Ik voeg daaraan toe: ze worden pas lelijk als ze te veel sociale make-up dragen. Is dat een erg menslievende boodschap voor een Rus? De ene dag beschouw ik mezelf als de meest optimistische pessimist. De andere dag als de meest pessimistische optimist. Uiteindelijk ben ik gewoon een realist. Daarom maak ik ook documentaires.”

    Deze website maakt gebruik van cookies.

    Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

    Lees
     hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies