'Het geweld keert terug'

    Vitaly Mansky bezoekt in Rodnye (Close Relations) zijn Oekraïense familieleden, die de conflictueuze toestand van het land perfect blijken te weerspiegelen. Peter Entell gaat in Like Dew in the Sun op zoek naar de sporen van zijn Oekraïense grootouders. Beide makers proberen via hun verwanten antwoord te vinden op de vraag waarom het land al eeuwenlang zo verdeeld is.

    Peter Entell werd geboren in de Verenigde Staten en woont en werkt al veertig jaar in Zwitserland. Dat een deel van zijn familiegeschiedenis zich in Oekraïne afspeelde, was iets waar hij nauwelijks bij had stilgestaan, totdat er een interne oorlog uitbrak naar aanleiding van de Russische bezetting van de Krim. ‘Het kwam door mijn cameraman’, vertelt Entell. ‘Die was net teruggekomen uit Oekraïne en was heel verbaasd te horen dat mijn vader daar geboren was, terwijl ik er nog nooit was geweest. Het was 2014, precies een eeuw nadat mijn joodse grootouders het land waren ontvlucht vanwege het geweld dat toen plaatsvond.’

    Vitaly Mansky werd geboren in de stad Lviv, in het westen van Oekraïne, toen dat nog deel was van de Sovjet-Unie. Hij studeerde in Moskou en woonde en werkte lange tijd in Rusland; tegenwoordig is het Letse Riga zijn woonplaats. ‘Ik wil met mijn film de dialoog over Oekraïne uit het domein van de propaganda halen’, vertelt hij, ‘door te laten zien wat de politieke gebeurtenissen betekenen op een sociaal en emotioneel vlak.’ Mansky besloot dat niets hem dichter bij de waarheid zou brengen dan het portretteren van zijn familie: ‘Ik zweer het op mijn kinderen’ is in Rusland de ultieme waarheidsclaim. Deze film is mijn manier om te zeggen: “Ik zweer het op mijn familie”.’

    Peter Entell | Foto: Felix Kalkman

    Opera

    Familie loopt ook als een rode draad door Like Dew in the Sun. Peter Entell vertrok naar Oekraïne met alleen de verbasterde naam van een dorpje en een oude familiefoto. ‘Maar die foto opende deuren. Zodra ik hem liet zien werd ik beschouwd als een ‘broeder’. Het gevoel van verwantschap is heel sterk.’ We zien in de film ook hoe van generatie op generatie verhalen worden doorgegeven, bijvoorbeeld via liederen die steevast worden aangeheven. ‘Als ik die liederen niet had, was de film er misschien niet gekomen’, zegt Entell. ‘Ik zie de film als een opera, in die zin dat in de liedteksten de diepste hartstochten worden verwoord. Tijdens de opnamen had ik geen idee waar de teksten over gingen, maar toen ik de vertalingen onder ogen kreeg, stond ik versteld: lied na lied werd het geweld bezongen. Die teksten beginnen vaak heel lieflijk, maar ontaarden steevast in gruwelijdheden.’

    ‘Nee.’ Hoofdschuddend laat Mansky horen dat hij het met die observatie volstrekt oneens is. ‘Het leitmotiv van de Oekraïense cultuur is het bereiken van de vrijheid. Die moet telkens door strijd worden veroverd. Dat levert geweld op, maar geweld is geen doel. De Oekraïense vrijheidsdrang heeft een lange traditie, die je ook kunt terugvinden in de kunsten, bijvoorbeeld in de schilderijen van Ilja Repin.’

    Propaganda

    Toch laten Mansky’s gesprekken met zijn familieleden in verschillende delen van het land ook zien hoezeer hun denkbeelden beïnvloed worden door propagandistische informatie. ‘Natuurlijk, dat is absoluut waar. Ik ga daar met hen niet over in discussie, want ik wilde hen juist de ruimte geven hun eigen verhaal te doen. Er is grote verdeeldheid; dat is het probleem van de Oekraïense samenleving. Tijdens mijn reis heb ik gemerkt dat de mensen in Lviv vrij tolerant zijn, ook tegenover Russisch-sprekenden. In het oosten is goed te merken dat de publieke opinie sterk gemanipuleerd wordt.’

    In Like Dew in the Sun staat die oost-west tegenstelling niet centraal. En hoewel de migratie van zijn joodse grootouders de aanleiding vormde voor zijn onderzoek, wilde Peter Entell er ook ‘geen joods verhaal’ van maken. Hij raakte pas echt gefascineerd door Oekraïne toen hij meer te weten kwam over de Tataren, die na de Russische annexatie van de Krim massaal het land ontvluchtten. ‘Als er in een conflict twee partijen zijn, wordt het al snel een vergelijking. Met drie wordt het verhaal veel complexer. In veel situaties staan joden en moslims tegenover elkaar, maar in dit geval delen ze een vergelijkbare geschiedenis.’

    ‘Het gaat mij niet eens specifiek om Oekraïne’, vervolgt Entell, ‘maar om dit aspect van de menselijke natuur: onze onmacht om verschillen anders dan met geweld op te lossen. Wat me in Oekraïne opviel is dat het land is vergeven van de oorlogsmonumenten. En toch zegt een soldaat, als ik hem vraag waarom ze altijd maar aan het vechten zijn, dat de oorlog pas drie maanden geleden begon. Hegel zei het al: “Wat de geschiedenis ons leert, is dat we niet leren van de geschiedenis.” Er zijn mensen die nog steeds hoopvol zijn, maar als ik kijk naar de geschiedenis van de mensheid, zie ik geen netto vooruitgang. Er zijn momenten van vrede, maar het geweld keert cyclisch terug. Op dit moment zijn extreemrechtse bewegingen overal in Europa in opkomst, en kijk eens naar de man die straks als president van de Verenigde Staten zijn hand op de nucleaire knop heeft.’

    Ook voor Vitaly Mansky reikt de situatie in Oekraïne verder dan de landsgrenzen. ‘Rusland heeft zichzelf met deze oorlog alleen maar schade berokkend. Een beschaafde samenleving valt zijn buurland niet binnen. Zo’n actie creëert bovendien de noodzaak om ook in eigen land de vrijheid in te perken en de meningsvorming van burgers te controleren. Dat maakt het land nog minder geciviliseerd.’

    Vitaly Mansky | Corinne de Korver

    Dezelfde zon

    Op de vraag waarom Oekraïne zo’n gewelddadige geschiedenis heeft, krijgt Entell in zijn film van verschillende mensen verschillende antwoorden. ‘Een van hen zegt: “Na de oorlog werden de kinderen geboren met haat in hun hart.” Maar het mooiste antwoord dat ik kreeg zit aan het einde. “Op elk van ons schijnt dezelfde zon”, zegt een oude vrouw. Dan is er een lange stilte – ik ben dol op stiltes, stiltes zijn nooit leeg – en na een tijdje vervolgt ze: “Maar mensen willen altijd meer.” En dan kijkt ze omhoog naar de zon. Is dat niet geweldig?’ Mansky beschouwt het meer analytisch: ‘Er zijn twee tegenpolen die aan Oekraïne trekken: Europa en het Russische rijk. Al eeuwenlang zit Oekraïne daartussen en dat is een permanent conflict. Ze moeten een keuze maken, maar worden daar tegelijk door verscheurd. Dat wil ik in Rodnye (Close Relations) laten zien.’

    Entells observaties als buitenstaander en Mansky’s blik van binnenuit leveren aan beide hun eigen inzichten in het conflict; inzichten die elkaar soms tegenspreken en soms aanvullen. Mansky vindt dat daar ook de taak ligt van de documentaire cinema: ‘Die moet onderwerpen zo veelzijdig mogelijk presenteren aan het publiek. Hoe meer invalshoeken er zijn, hoe meer volume een onderwerp krijgt.’

    Rodnye (Close Relations)

    • Vitaly Mansky
    • 2016
    • 112 min

    Filmmaker Vitaly Mansky onderzoekt binnen zijn familie wat de invloed is van de politieke onrust in Oekraïne, de Krim en Donetsk. 

    Like Dew in the Sun

    • Peter Entell
    • 2016
    • 108 min

    Met de blik van een betrokken buitenstaander onderzoekt documentairemaker Peter Entell waarom Oekraïne, het land van zijn voorouders, zo vaak in oorlog is verwikkeld.