'Film is een vorm van hekserij'

    • Festival
    • 20 november 2017
    • Door Sasja Koetsier

    Een zes uur durende debatmarathon gewijd aan het verleden, het heden en de toekomst van de documentaire vond dit weekend plaats in De Balie. Meer dan twintig gasten schoven aan in een langgerekt en levendig gesprek over waarheid en leugen, protagonisten en publiek - en nog heel veel meer.

    Uur 1: De waarheid is niet stabiel

    “Waarom zijn we zo geobsedeerd door de vraag wat documentaire is?” De debatmarathon is goed vijf minuten op weg als de vraag wordt opgeworpen. Filmcriticus Dana Linssen is een van de moderatoren van deze monsterdiscussie in het kader van jubileumprogramma The Visual Voice en stelt hem aan Stella Bruzzi, hoogleraar Film- en Televisiewetenschap en auteur van New Documentary: A Critical Introduction (2000). 

    “We hoeven niet keer op keer te definiëren wat een fictiefilm is,” antwoordt Bruzzi. “Bij documentaire wordt die vraag telkens opnieuw gesteld omdat we een waarheid proberen te vangen, en die waarheid is niet stabiel. Bovendien zijn er ook verschillende manieren om de waarheid te benaderen.” 

    De hang naar definities én de afkeer daarvan blijven de hele avond regelmatig terugkeren in het debat. “Voor een filmfestival is de vraag wat een documentaire is wél belangrijk”, stelt journalist Yoeri Albrecht. Daar stelt IDFA’s hoofdgast Jonathan Harris dan weer een kanttekening bij: “Maar wat je nu eigenlijk zegt is: vanuit een zakelijk perspectief is het belangrijk.”

    Uur 2: Wat wil de hoofdpersoon?

    “Terechtkomen in een documentaire die op IDFA te zien is, is dat werkelijk wat je als gemarginaliseerde zou willen?” Conceptueel kunstenaar en filmmaker Renzo Martens legt de vraag op tafel die ten grondslag lag aan zijn provocerende film Episode III: Enjoy Poverty, waarmee IDFA in 2008 opende. Dat woord ‘gemarginaliseerd’ wordt trouwens door UvA-gasthoogleraar Media en Cultuur Sudeep Dasgupta weer ter discussie gesteld. “Ik gebruik het woord niet,” zegt hij. “In mijn werk heb ik het liever over specifieke groepen als migranten of queers.” 

    Documentairemaker Julia Bacha (Naila and the Uprising) vindt dat makers niet alleen hun onderwerp goed moeten kiezen maar ook moeten nadenken via welke personen ze dat verhaal vertellen. “Er komen veel documentaires uit Syrië binnen bij filmfestivals, maar er zijn nauwelijks films bij met vrouwelijke protagonisten. Wie de hoofdpersoon is, is belangrijk. Documentairemakers kunnen daarin grenzen verleggen.”

    Uur 3: Tegen Donald Trump zou ik absoluut liegen

    Hubert Sauper en Kim Longinotto schuiven aan. Of ze elkaar kennen? Nou en of. “Ik zat ooit in een jury en heb aan een film van Kim een prijs gegeven”, zegt Sauper. “Dat wist ik niet, maar alsnog bedankt!”, reageert Longinotto. “Ik herinner me dat we ergens op een bijeenkomst van documentairemakers een discussie hadden,” zegt ze. “Jij prees ons als kunstenaars en ik zei dat ik mezelf geen kunstenaar vond.” En toen? “Toen sprong hij in de rivier.” Sauper herinnert het zich met moeite. “Ik denk dat het een cultuurverschil aantoont. In Centraal-Europa wordt het kunstenaarschap minder elitair gevonden.” 

    Het gesprek dat volgt, gaat over ethische grenzen. “Film is een vorm van hekserij. Het kan de wereld ingrijpend veranderen,” stelt Sauper. Dat maakt film een machtig, maar ook potentieel gevaarlijk instrument: “De Spaans-Amerikaanse oorlog werd gefilmd voordat hij plaatsvond – met modelschepen en special effects die mensen nog niet als zodanig konden herkennen.” 

    Voor Longinotto spelen machtsverhoudingen zeker een rol. “Ik vind dat je je onderwerp moet respecteren, maar als ik een film over iemand als Donald Trump zou maken, zou ik absoluut liegen over mijn intenties. Zij hebben de macht en het kleine beetje macht dat wij hebben, is dat we hen kunnen filmen. Ik weet niet of film de wereld verandert, maar het kan bij de kijker een luikje openen naar een deel van de werkelijkheid dat daarvoor buiten zijn of haar blikveld viel.”

    Uur 4: Als ze er zelf in springen…

    “Wie wil hier nou naar kijken? Dit is gewoon wie we zijn, dat is toch doodsaai?” Dat was de reactie die Heidi Ewing en Rachel Grady kregen toen ze het gemonteerde materiaal van Jesus Camp (2006) lieten zien aan de organisatoren van en deelnemers aan het fundamentalistisch-christelijke jeugdkamp dat ze in beeld brachten. ‘Saai’ was niet het oordeel van het publiek: wat de film liet zien werd door veel kijkers eerder als misdadig bestempeld. Ewing haalt dit voorbeeld aan in een discussie over de verantwoordelijkheid van de filmmaker ten opzichte van de mensen die zij/hij tot onderwerp van een documentaire maakt. Niet het publiek maar de geportretteerde zelf is hun graadmeter. “Bij het monteren draait het om de vraag of wat de scène laat zien in character is.”

    Televisiemaker Michiel Schaap (De Hokjesman) nodigt zijn hoofdpersonen juist uit om hun karakter een beetje uit te vergroten voor de camera. “Ik ben tijdens het draaien volledig open richting hen over wat we doen. Ik duw mensen niet hun graf in, maar als ze er zelf in springen… ”

    “Documentaires laten merendeels de politiek correcte kant zien. Daarom voelen mensen zich bij mijn film ongemakkelijk,” zegt Guido Hendrikx over Stranger in Paradise. “Waarom zijn we zo gefocust op het publiek?” vraagt Volkskrant-gastcolumnist Kiza Magendane zich af. “Dat zijn hoogopgeleide mensen. We kunnen beter stilstaan bij de mensen die worden geportretteerd.” “Moeten documentaires hen empoweren?” probeert moderator Bahram Sadeghi. Magendane: “Als je iets definieert als empowerment ben je al niet meer aan het empoweren.” 

    Uur 5: De laagste tag is een hoektag

    “De core business van documentaire is de overtuiging kweken dat de wereld kan worden veranderd”, stelt docent mediastudies Ilona Hongisto. Ze pleit voor een meer participatieve vorm van documentairemaken. Zoiets als wat filmmaker Nishta Jain probeerde in Lakshmi and Me, een documentaire over haar huishoudelijke hulp. “Mijn idee was dat zij op een gegeven moment zelf de camera zou oppakken, alleen dat gebeurde niet.” Die ervaring leidde ertoe dat ze nu met haar filmstudenten steevast een oefening doet waarin zijzelf de positie van het subject innemen. “Ik wil ze bewust maken van de machtsverhouding door ze die van binnenuit te laten voelen.”

    “Ik wil verhalen voor mijn generatie maken, maar die mensen kijken geen televisie. En dat is wel waar het meeste geld zit,” zegt Mea Dols de Jong, die over haar multiplatformproductie Nettiquette komt vertellen, een kritisch onderzoek naar de ongeschreven regels die tieners volgen in hun social mediagebruik. Ze lepelt interessante weetjes op, zoals: “Als je een selfie post, dan tag je je hartsvriendinnen in je ogen, je love interest in je mond en de rest eromheen. De laagste tag is een hoektag.” Naast de primaire content die ze voor YouTube maakte, zorgde ze ervoor dat ze haar publiek ook op andere platforms als SnapChat en Instagram bereikt – waardoor ze haar kennis van die ongeschreven regels dus meteen in praktijk kon brengen. Volgens Dols de Jong is dit waar de toekomst van mediaproductie ligt: “De eerste auto’s zagen er nog uit als paardloze koetsen, en op dezelfde manier zijn we nu nog vaak bezig televisie voor internet te maken, maar internet werkt anders.”

    “Filmmakers hebben meer verantwoordelijkheid gekregen voor het bereiken van hun publiek. Ik vind dat leuk,” zegt Ester Gould. Samen met Sarah Sylbing maakte ze de succesvolle televisieserie Schuldig. Het feit dat zijzelf aandrongen op een serie betekende dat er een groter publiek moest worden bereikt, en dat had gevolgen voor het hele concept. Sylbing: “We hebben vooral gekeken naar dramaseries omdat we iets wilden maken dat even meeslepend als fictie was.”

    Uur 6: Schindler says no

    Het wordt hoog tijd dat we internet nieuw leven inblazen als creatieve vrijplaats, stellen (web)documentairemakers Brett Gaylor en Alexandre Brachet. “De populaire platforms die nu internet domineren, dicteren een specifieke vorm van interactie. Ze zijn niet generatief”, legt Gaylor uit. Van Silicon Valley hoeven we die herleving dus niet te verwachten. “Hier is echt een rol weggelegd voor omroepen en publieke instellingen.”

    Als The Yes Men aanschuiven, hangt de ontregeling al in de lucht. Om te beginnen staan ze erop dat de enige lege stoel aan tafel wordt opgevuld, een taak die D.A. Pennebaker onder applaus op zich neemt. Dit is nodig, leggen ze uit, voor de beantwoording van de vraag of ze zich ooit hebben bekommerd over de gevolgen van wat ze deden – namelijk mensen voor de gek houden. “Je vraagt het op het juiste moment en op de juiste plek, aan een ovale tafel. Jammer dat er geen kaarsen zijn.” Sadeghi: “Maakt dit deel uit van een antwoord op mijn vraag?” Igor Vamos: “We gaan het vragen aan iemand die er meer verstand van heeft.” En aan Jacques Servin: “Zullen we proberen Schindler op te roepen?”

    Het licht gaat uit, de band produceert wat spannende percussie, en… “Schindler zegt van niet.” “Zijn jullie het met hem eens?” “Ja. Hij heeft zelf een hoop moeten liegen. Dus wij zijn het met hem eens.”

    Foto's: 31pictures.nl en Felix Kalkman

    Stranger in Paradise

    • Guido Hendrikx
    • 2016
    • 72 min

      Filmisch, politiek essay over de absurde dilemma’s van het vluchtelingenbeleid. In een klaslokaal slaan de illusies van migranten stuk op Europese zelfgenoegzaamheid. (Alleen beschikbaar in Europa)

      Meer info

      Lakshmi and Me

      • Nishtha Jain
      • 2007
      • 59 min

        Filmmaakster Nishtha Jain filmt haar relatie met haar bediende Lakshmi, die in een hedendaags Mumbai vanwege kasteverschillen nooit gelijkwaardig kan zijn.

        Meer info

        Jesus Camp

        • Heidi Ewing, Rachel Grady
        • 2006
        • 84 min

          Kinderen van evangelisten worden in een Amerikaans zomerkamp klaargestoomd voor hun rol in een politieke beweging die een eind aan de scheiding tussen kerk en staat nastreeft.

          Meer info

          Gerelateerd

          Kim Longinotto over The Female Gaze

          • Festival
          • 26 november 2014
          • De redactie

          Kim Longinotto over haar filmstijl

          • Festival
          • 17 november 2007
          • De redactie

          Verslag Summer School: 'Zij leren mij meer dan omgekeerd'

          • Interviews
          • 10 juli 2017
          • De redactie

          Jonathan Harris, eerste internetkunstenaar die Top10 samenstelt

          • Festival
          • 21 september 2017
          • De redactie

          Dertig jaar IDFA en afscheid Ally Derks

          • Festival
          • 26 september 2017
          • De redactie

          Victor Kossakovsky: 'Elk shot in Untitled is pure kunst'

          • Festival
          • 16 november 2017
          • De redactie

          Jonathan Harris: ‘Het leven is het ultieme medium’

          • Festival
          • 18 november 2017
          • De redactie

          Report: Impressie Marathon en IDFA 30 Year Party in De Balie

          • Media
          • 19 november 2017
          • De redactie

          'Jack liet ons vrij rondlopen in het Witte Huis‘

          • Festival
          • 20 november 2017
          • De redactie

          Report: Interview met hoofdgast Jonathan Harris

          • Media
          • 21 november 2017
          • De redactie

          The Present: estafettefilm als afscheidscadeau

          • Media
          • 24 november 2017
          • De redactie

          IDFA 2017 in woord

          • Overig
          • 30 november 2017
          • De redactie

          Bekijk de Master Talk van Jonathan Harris

          • Festival
          • 21 december 2017
          • De redactie

          Deze website maakt gebruik van cookies.

          Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

          Lees
           hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies