De Erfenis van Oorlog

    Filmjournalist Pamela Cohn deelt haar gedachten over focusprogramma It Still Hurts.

    Diepe, blijvende littekens van de eeuwige gevolgen van oorlog – want oorlog is er op deze wereld altijd geweest – zijn het thema van een focusprogramma op IDFA dit jaar. Met It Still Hurts presenteert het festival een selectie van 12 documentaires uit de afgelopen 35 jaar die op filmische wijze de psycho-sociaal-economisch-politieke weerslag onderzoeken van twee wereldoorlogen, en van de meer geconcentreerde (en clandestiene) oorlogen op elk continent. De nagalm van die vernietiging op een niveau dat vóór de twintigste eeuw nog onvoorstelbaar was, klinkt tot op de dag van vandaag luid door. Met de selectie, gecureerd door IDFA’s artistiek directeur Orwa Nyrabia, wil het festival een voorsprong nemen op het aankomende jubileum, waarmee de 75 jaar van vrede sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog gevierd moet worden.

    Van de website Europe Remembers: “De Tweede Wereldoorlog ligt inmiddels ver achter ons en het aantal mensen dat die oorlogsperiode zelf bewust heeft meegemaakt wordt almaar kleiner. Daarom is het nu nog steeds van groot belang om dit deel van de geschiedenis te herdenken, de verhalen te herinneren en de bevrijding samen te vieren. De campagne Europe Remembers 1944-1945 is ontwikkeld om deze herdenkingsevenementen gebundeld en overzichtelijk tijdens deze twee jubileumjaren onder de aandacht te brengen.”

    Met het gevarieerde filmprogramma, vergezeld door een tentoonstelling, suggereert Nyrabia dat we onszelf misschien “nog niet te veel zouden moeten feliciteren”. Deze ambitieuze documentaires zijn nauwkeurige kronieken van almaar groeiende vormen van neokolonialisme: systemen van maatschappelijke controle, die ver weg en in het geheim georkestreerd worden; genocides; burgeroorlogen; vernietiging van het milieu; dodelijk immigratiebeleid; bezettingen; en door bedrijven gefinancierd staatsgeweld. Het zijn de hedendaagse allegorieën voor de wond die Europa heeft gevormd.

    De collectieve pathologie van ontkenning

    De architecten van de Europese vernietigingskampen die in de Tweede Wereldoorlog gebouwd werden, hadden aandachtig gekeken naar de Amerikaanse eugenetische beweging, die in de late negentiende eeuw begon en in eerste instantie toegepast werd op de zwarte slavenbevolking. De door de overheid voorgeschreven gedwongen sterilisatie en selectieve voortplantingsprogramma's hadden ten doel de genetische samenstelling van de menselijke soort te verbeteren en angsten te sussen omtrent de stroom immigranten uit Zuid- en Oost-Europa, die door gemengde huwelijken de “zuivere” witte bloedlijn zouden verdunnen. De vele eufemismen de de SS gebruikte in hun “zuiveringsmanifesten” van hun massale moordoperatie in Duitsland werden nodig geacht om elke mogelijke realiteitszin te minimaliseren rondom de enorme schaal van wat er gebeurde. Het was het oorspronkelijke “alternative fact”.

    In Paul Johnsons The Holocaust, gepubliceerd in 1987, schrijft hij: “Het Duitse volk was zich bewust van de genocide en gedoogde die. Alleen al 900 duizend van hen zaten bij de SS, en dan waren er nog 1,2 miljoen betrokken bij de spoorwegen. De treinen waren een duidelijk teken.” In Thomas Heise's briljante, monumentale film Heimat Is a Space in Time (2019) zijn treinen een leidmotief door de in stukken gehakte biografie van Heise's eigen joodse intellectuele erfgoed, te beginnen met de verdrijving van familieleden uit Wenen in de late jaren dertig. Heise filmt de ene trein na de andere, heen en weer rijdend door het landschap van zijn herinneringen, de machines die miljoenen soldaten en gevangenen naar hun dood voerden. Uiteindelijk veranderen ze in vervoersmiddelen voor de moderne industrie. De menselijke vracht is vervangen door treinladingen nieuwe auto's, rijdend over precies dezelfde sporen, langs precies dezelfde routes, aflevering en ontvangst meedogenloos georganiseerd volgens een strenge dienstregeling.

    Getuigenis

    Om acht uur is het twee minuten stil in Nederland. Twee minuten waarin we ons realiseren dat we in vrijheid leven. Twee minuten waarin we vrij zijn om stil te zijn.

    uit Heddy Honigmanns 2 minuten stilte, a.u.b. (1998)

    It Still Hurts biedt op pijnlijke en eloquente wijze een podium aan films over de generatie die bleef zwijgen, die haar wonden in de privésfeer likte, en al het mogelijke deed om de nalatenschap van individuele en collectieve trauma’s niet door te geven. Elke filmmaker schept onverschrokken ruimte in de tijd voor opgenomen getuigenissen van die leden van een generatie die de “partijlijn” van hun maatschappijen mede vormden, door het collectieve besluit herinneringen aan schrik en onrust mee te nemen in het graf.

    Naast Honigmanns verontrustende film illustreren ook Helke Sanders Liberators Take Liberties (1992), Michel Khleifi’s prachtig fragiele Ma’loul Celebrates Its Destruction (1985) en Réka Szabó’s The Euphoria of Being (2019) de herdenkingsrituelen en passiespelen die de plaats in hebben genomen van open dialoog en iedere vorm van eerlijke biecht. Deze films laten ons kennismaken met mannen en vrouwen die verschrikkelijke dingen hebben meegemaakt, maar voor wie volharding, kracht en levenslust overlevingsstrategieën werden. Zoals de negentigjarige Hongaarse Éva Fahidi, de enige nabestaande van 49 familieleden die vermoord werden in Auschwitz-Birkenau, tegen Réka Szabó zegt: “Het heeft geen zin om hierover na te denken. Omdat het nooit ophoudt. Dat is wat een trauma is. Je eindigt altijd op dezelfde plek. Altijd. En intussen leef je gelukkig verder.”

    Totdat Helke Sanders in de vroege jaren negentig haar tweedelige film maakte, hadden de meeste van de vrouwen met wie ze sprak door de diepe schaamte die aan verkrachting verbonden is hun oorlogservaringen met niemand besproken – zelfs niet met hun echtgenoten. Sanders toont tegelijk lachwekkende en ten diepste verontrustende archiefbeelden van hoe het leger soldaten indoctrineerde om het als hun recht te zien vrouwen te misbruiken, als een logisch gevolg van hun natuurlijke seksuele driften. Nog erger is het dat veel van de vrouwen zelf dat standpunt steunden. Decennia later ontdekte Sanders dat sommigen dat nog steeds deden.

    De erfgenamen

    Vandaag de dag leven we nog steeds met de gevolgen van die schokkende, tragische gebeurtenis. Stel je voor: een familie wordt gedwongen hun dorp te verlaten – zonder enige waarschuwing... Zelfs als zij nadat de oorlog voorbij is terugkeren naar hun geboortegrond of de plek waar ze opgroeiden, is het ondenkbaar dat daar ze hetzelfde gevoel bij hebben. Hun beeld van die plek is voor altijd bezoedeld.

    uit Dorothée-Myriam Kellou’s In Mansourah, You Separated Us, 2019

    De nakomelingen van die zwijgende generatie zijn eindeloos nieuwsgierig, mediawijs, vrijgevochten en zeer kritisch. Ze eisen antwoorden op buitengewoon ongemakkelijke vragen. Berusten hun ouders en grootouders in hun bereidwilligheid het verleden te laten vervliegen, deze generatie weigert die stilte en eist verantwoording. De ogen zijn geopend voor de institutioneel gedragen antisemitisme, racisme, kolonialisme en islamofobie die al aanwezig zijn sinds het begin van de Europese geschiedenis.

    In Wrong Elements (2016) gaat schrijver Jonathan Littell naar Oeganda voor een ontmoeting met drie jongvolwassenen die ontvoerd werden om als kindsoldaat te dienen in Jospeh Kony's Verzetsleger van de Heer. Omdat ze als slachtoffers in plaats van daders worden beschouwd, kregen ze amnestie en konden ze terugkeren naar hun dorpen. Onzeker en in conflict met zichzelf worstelen ze nog altijd met de vraag: als elke handeling, elke oorlogsdaad, alle geweld en verschrikkingen plaatsvinden in naam van God, en als al hun omstandigheden, straffen en beloningen ontvangen en geaccepteerd worden in naam van God, zoals ze geleerd hebben, wat voor God is dat dan, die oneindige hoeveelheden bloed nodig had in de vorm van mensenoffers? Ze vertellen over hun nachtmerries, de pijn die hen aangedaan werd en de pijn die zij anderen aandeden.

    De opnames door activistengroep B’Tselem, het Israëlische informatiecentrum voor mensenrechten in de door Israël bezette gebieden, die we zien in Ehab Tarabieh's Of Land and Bread, zijn meedogenloze ooggetuigenverslagen van de wrede, onderdrukkende bezetting van de Palestijnen door Israël. Het is onmogelijk te negeren dat we hier angstwekkend genoeg een haast exacte herhaling zien van de genadeloze wijze waarop de Duitsers omgingen met de joden die het, ontdaan van elk mensenrecht en elk bezit, in hun eigen land verboden werd te bestaan.

    Twee nieuwe, door vrouwen gemaakte films die de generatiekloof prachtig illustreren zijn ook in gesprek met elkaar. Dorothée Myriam Kellons diep ontroerende In Mansourah, You Separated Us en Maryam Zaree's Born in Evin vertellen elk een dapper, emotioneel rauw verhaal waarin de jonge generatie de oude helpt pijnlijke herinneringen te ontketenen.

    Oorlogsbuit

    Ik zal je iets vertellen over vriendschap onder huurlingen. Je ontmoet heel geschikte kerels waar je prima de kroeg mee in kan, aardige gasten. Maar dan zet je ze onder enorme druk. Als ze denken dat ze de volgende dag zullen sterven, zie je hun persoonlijkheid omslaan. Die aardige gasten veranderen in duivels.

    uit Romuald Karmakar’s Warheads, 1993

    De international oorlogsmachine heeft altijd zijn schaduwwereld gehad – individuen, bedrijven en overheidsinstanties die eraan verdienen, beschermd door het privilege van een buitengerechtelijke status. Meerdere films gaan daarover: Romuald Karmakars antipatriottistische Warheads (1993), over huursoldaten, mannen die vechten voor het leger dat het meest betaalt; Mark Cousins' psychedelische evolutie van de nucleaire industrie Atomic: Living in Dread and Promise (2015); Andres Veiels Black Box BRD, dat connecties maakt tussen de West-Duitse banksector, het terrorisme van de Rote Armee Faktion en de politieke moord op Deutsch Bank-medewerker Alfred Herrhausen door een autobom in 1989. Stuk voor stuk documenteren ze de onontkoombare relatie tussen het militair-industrieel complex, wereldwijde inlichtingendiensten en wapenfabrikanten, en hoe zij allemaal onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn in het ontstaan van hedendaagse wereldoorlogen (meervoud) – oorlogen waarvan het einde niet in zicht lijkt.

    Is het mogelijk om die alom verlangde droom van een menselijker en rechtvaardiger wereld te doen herleven? Thomas Heise zegt er het volgende over: “De boot is vol, of zal dat binnenkort zijn, en we maken ons op voor de oorlog om reddingsvesten en plaatsen op de reddingsboten, al weet niemand waar we aan land kunnen, behalve aan kannibalistische kusten. Wanneer ze gevraagd worden deze stand van zaken uit te leggen aan hun kinderen, staat iedereen er alleen voor. En misschien betekent deze eenzaamheid een sprankje hoop.”

    Dit is een gereviseerde versie van een artikel dat op 1 oktober verscheen.

    Pamela Cohn is schrijver, non-fictie-verhalenadviseur en filmprogrammeur, woonachtig in Berlijn. Ze is de auteur van het aankomende boek Lucid Dreaming: Conversations with 29 Filmmakers, dat januari 2020 wordt uitgegeven door OR Books, New York.

    Focus: It Still Hurts

    • 25 september 2019