Archiefliefde

    Documentairelegende Alina Marazzi onderzoekt de thema's van het focusprogramma Re-releasing History.

    Wat trekt ons zo aan in beelden uit het verleden? Waarom worden we zo verleid door het archief? Er is veel geschreven over de zogenoemde “archiefkoorts” die al sinds de vroege dagen van de cinema bezit heeft genomen van filmmakers en publiek. Deze “koorts” behelst zowel de zoektocht naar filmbeelden uit vroeger tijden, als het vervolgens herschikken van die beelden tot nieuwe filmverhalen. Onder de kunstenaars van de avant-gardistische bewegingen van de vorige eeuw – van surrealisme tot postmodernisme – was het gebruik van gevonden objecten gangbaar. Ze werden getransformeerd tot kunstwerken; de status en functie van een object veranderen als het uit zijn oorspronkelijke context wordt gehaald. Kunstenaars die met film werken, kennen deze benadering, en in de afgelopen decennia zijn ook steeds meer filmmakers deze richting ingeslagen.

    Sinds de uitvinding van de filmcamera hebben cinema en al haar afstammelingen een enorme hoeveelheid beelden geproduceerd. Beelden die de realiteit wilden representeren, die ons gevoelsleven wilden uiten en die onze geschiedenis wilden vastleggen, zowel publiekelijk als in de privésfeer. Als publiek en als filmmakers kijken we dagelijks in deze mysterieuze wonderspiegel. Dat roept vele vragen op. Hoe bepalen beelden uit het verleden onze persoonlijke en collectieve herinneringen? Hoe kijken we naar archiefmateriaal? Tonen deze beelden altijd de “realiteit”? En in welke mate vormen onze emotionele reacties op documentaire beelden uit het verleden onze perceptie van persoonlijke en publieke herinneringen?

    (Re)mediatie en (Re)presentatie

    Het focusprogramma Re-releasing History op IDFA 2019 presenteert verschillende benaderingen van het “herzien” van geschiedenis en het “recyclen” van filmmateriaal. Sommige filmmakers gebruiken documentairemateriaal, anderen kiezen voor televisiebeelden, weer anderen bedienen zich van home video en familiefilmpjes. Ook de montagestijl, de toevoeging van geluid en muziek en de visuele effecten die gebruikt worden zijn steeds verschillend, net als de archiefbronnen van het gebruikte materiaal. Maar wat al deze films gemeen hebben is dat ze vraagtekens zetten bij de aanname van waarheidsgetrouwheid in hoe onze wereld wordt verbeeld.

    Filmmakers die met archiefmateriaal werken, verhouden zich in de eerste plaats als kijkers tot het materiaal, en pas daarna als editors. Onze blik op deze beelden, gemaakt door andere mensen in een andere tijd, wordt deels bepaald door onze ontvankelijkheid en gevoeligheid als individu gedefinieerd door onze eigen tijd en plaats. Bij het bekijken van het materiaal vormt de tijd in hoge mate ons begrip van de beelden, maar ook culturele en gender-identiteiten zijn sterk bepalend voor onze affectie voor en kennis van het archief. Als we aan het werk gaan en beginnen te bedenken hoe we het materiaal kunnen herschikken om vanuit ons eigen oogpunt een verhaal te vertellen, blijkt dat we een nieuw narratief kunnen scheppen dankzij het gereedschap van de montage.

    Een aantal films in het programma stellen representaties van totalitaire dictaturen aan de kaak, van het meest recente State Funeral tot One Day in People’s Poland, van het Argentijnse 1982 tot het Portugese Still Life. De makers van deze films gebruiken “officieel” archiefmateriaal, zoals bioscoopjournaals, televisie-uitzendingen en politiefoto’s, waar ze in meer of mindere mate en vanuit heel verschillende benaderingen op ingrijpen. In State Funeral en 1982 wordt het materiaal chronologisch achter elkaar gezet, wat ons dwingt de mystificatie te ontcijferen van de politieke gebeurtenissen – respectievelijk de dood van Stalin en de Falklandoorlog. One Day in People's Poland, daarentegen, maakt haast fictie van filmjournaals, door de beelden tegenover fragmenten uit brieven en geheime politierapporten te zetten. Zo ontstaat een verontrustend portret van het leven in communistisch Polen. Still Life brengt foto’s van politieke gevangenen, oorlogsverslagen en propagandadocumentaires samen in een krachtige montage, ondersteund door een spookachtige soundtrack, met als resultaat een nachtmerrieachtig beeld van dictatuur en kolonialisme.

    Collectieve herinneringen, persoonlijke archieven

    Ook de films die gebruikmaken van privémateriaal en home video gaan uiteindelijk over de publieke geschiedenis. Amateurbeelden spelen als visuele bronnen de specifieke rol van ooggetuige van de geschiedenis. In het geval van de Hongaarse films Private History en Danube Exodus werkt die onbedoelde verslaglegging van historische gebeurtenissen en de inbreuk die de geschiedenis doet in privélevens fascinerend en onthutsend. Wat zo aanspreekt in familiefoto's en -filmpjes is het bijna tastbare gevoel van intimiteit dat vervat zit in de uitwisseling van blikken tussen hen die vóór en hen die achter de camera staan. Toen ik de thuis gemaakte filmpjes van mijn eigen familie bekeek tijdens het maken van For One More Hour with You, raakte ik geïntrigeerd door de onzekere en ongestructureerde manier van filmen, die allerlei willekeurige, “overbodige” vertelmomenten tussen de frames leek te vormen. De ervaring wekte gevoelens op van nabijheid en identificatie, en tegelijkertijd van ontheemding en nostalgie.

    De representatie van zwarte culturele identiteit wordt behandeld in twee heel verschillende portretten: Marshawn Lynch: A History en The Stuart Hall Project. De overweldigende spraakverwarring van mediabeelden van de American football-speler Lynch botst met zijn zwijgen, dat hij gebruikt als een vorm van verzet tegen racistische onderdrukking binnen het sportsysteem en de samenleving. Zwijgen als vorm van rebellie heeft Afro-Amerikaanse wortels die terugvoeren tot de slavernij. Die erfenis deconstrueert de op Jamaica geboren intellectueel Hall – een invloedrijke pionier in de cultuurwetenschappen en medeoprichter van het academische tijdschrift New Left Review – met zijn diepgaande en overtuigende gesprekken. De voor de Britse televisie gefilmde interviews worden in de nieuwe film op magnifieke wijze verweven met de subtiel politiek geëngageerde muziek van Miles Davis.

    Out of the present levert ironisch commentaar op een historisch moment van politieke verandering. Tijdens een tien maanden durend verblijf van een Russische kosmonaut in ruimtestation Mir valt in 1991 het Sovjetblok uiteen. De kosmonaut hoort terwijl hij vastzit in de ruimte over de historische omwenteling op aarde, die hij alleen van grote afstand kan bezien. Als een journalist hem vraagt wat hij het mooiste vindt aan de aarde gezien vanuit dat goddelijke oogpunt, antwoordt hij: “Wat ik vanaf hier niet kan zien: mensen.” Misschien kan dat ook gezegd worden over hetgeen waar de archiefkoorts om draait: onszelf.

    Alina Marazzi is regisseur van documentaires, speelfilms en theater. Veel van haar werk draait om vrouwelijke subjectiviteit, moederschap en herinnering: Un’ora sola ti vorreiFor one more hour with you (2002) was haar eerste persoonlijke film, een montage van familiefilmpjes uit het ouderlijk gezin, waarmee ze het levensverhaal vertelt van de moeder die ze verloor.

    Re-releasing History wordt mogelijk gemaakt door Beeld en Geluid.

    Focus: Re-releasing History

    • 26 september 2019