Het nabeeld van Artavazd Pelechian

    IDFA presenteert dit jaar een speciaal programma rond de Armeense filmmaker Artavazd Pelechian. Na het zien van de films van Artavazd Pelechian is het alsof alles in zijn films met elkaar te maken heeft. Alsof alles wat je ziet en hoort met elkaar in gesprek is. Zonder dat er ooit een woord gesproken wordt, en zonder dat we helemaal begrijpen waarom, zo betoogt Menno Ottten.

    In de openingssequentie van Seasons of the Year (1975) van de Armeense filmmaker Artavazd Pelechian (1938) zien we een schaapsherder die, tuimelend om zijn eigen as, in een kolkende riviergolf zijn schaap boven water probeert te houden. Ondersteund door de muziek van Vivaldi’s Vier jaargetijden probeert de herder met man en macht zijn schaap te redden van de verdrinkingsdood die voor beiden dreigt. En zo ondoorgrondelijk als het beeld zelf is, minstens zo ondoorgrondelijk is de manier waarop Pelechian onderstaande scène monteert.

    Deze beeldenreeks is een van de meest indringende nabeelden die ik in cinema heb ervaren. Dat wil zeggen: het is een beeldenreeks die zich na jaren in mijn geheugen is gaan nestelen en is gaan gedragen als een – bijna – echte herinnering.

    Maar het wonderlijke is, dat ik mij van deze eerste kijkervaring niets meer kan herinneren. Ik zal ooit een film van Pelechian als student op de Filmacademie hebben gezien, maar waar de film over ging, het tijdsverloop in de film, daarvan staat niets mij bij. En misschien is het nog vreemder, dat ik met terugwerkende kracht ook geen van Pelechians films kan navertellen – ook niet nadat ik de films inmiddels al voor een tweede of derde keer heb teruggezien. En dat terwijl hij een filmmaker is die mijn blik op film maken voorgoed heeft veranderd! Het is alsof ik voor de ontroering die zijn films bij mij oproepen, nooit de woorden heb kunnen vinden. Misschien heeft dit te maken met het woordloze karakter van zijn films; niet vaak is in een heel filmoeuvre het aantal gesproken zinnen op de vingers van één hand te tellen.

    Ik las ooit, in een van de zeldzame interviews die Pelechian heeft gegeven, dat hij ervan overtuigd is dat cinema bepaalde emoties kan overbrengen die geen enkele taal ter wereld kan verwoorden. Het bestaan van het woord komt volgens Pelechian voort uit menselijke relaties, terwijl ons bestaan als mens voortkomt uit de natuur. En Pelechian staat erop om met ons natuurlijke wezen om te gaan. Zijn films gaan dan ook in bijna alle gevallen over de relatie tussen mens en natuur.

    En die relatie tussen mens en natuur is wat je na het zien van Pelechians werk moeiteloos wél kan navertellen. In Seasons of the Year is dat de strijd, en de harmonie, van herders in een Armeens dorp te midden van de vier seizoenen. In We (1969) is het de relatie tussen het Armeense volk en de grond waaruit de prachtige Armeen in de film geboren lijkt te worden. In Inhabitants (1970) is het de ritmische relatie tussen de wilde dieren en de mens. En in zijn meest recente, volledig uit archiefbeelden gemaakte film Nature (2019) – Pelechian deed er meer dan 25 jaar over om met een nieuwe film te komen – is het de verwoestende kracht van de natuur die de mensheid op zijn plek zet.

    Maar als ik na het zien van de films van Pelechian mijn ogen dicht doe, dan blijft, naast een krachtige stroom gevoel, bovenal een stroom aan innerlijke beelden over. Nabeelden waarin mens en natuur één personage zijn geworden, maar die ik vervolgens niet als één duidelijk verhaal kan navertellen. Maar dat ik zijn films toch als één geheel, als één vertelling of één gevoel ervaar, heeft volgens mij bovenal te maken met de manier waarop Pelechian zijn films monteert.

    Pelechian reageert met zijn manier van monteren in zekere zin op voorgangers als Lev Kuleshov en Sergei Eisenstein, die beiden studeerden en lesgaven aan het VGIK, dezelfde filmschool in Moskou waar Pelechian studeerde. Kuleshov en Eisenstein speelden met de kracht van montage om duiding en betekenis te geven aan dat wat we zien in film. Een shot van het gezicht van een man die kijkt naar (volgend shot) een bord soep, doet ons als kijkers denken dat de man die we zojuist gezien hebben – je raadt het al – honger heeft. Het ene shot heeft betrekking op het volgende shot. De montage verbindt de twee met elkaar en geeft zo betekenis aan dat wat we gezien hebben. En het is deze manier van monteren geweest, die de ongelofelijke greep van cinema op het bewustzijn van de toeschouwer heeft verstevigd. Door montage werd het mogelijk om beelden de waarheid te laten liegen.

    Maar waar Eisenstein en Kuleshov, en na hen vele anderen, de betekenis van deze beelden oproepen door shots dichtbij elkaar te plaatsen, doet Pelechian ditzelfde met shots die juist heel ver van elkaar liggen. En waar bij Pelechians voorgangers elk shot in de film iets wil betekenen, betekenen de individuele shots voor Pelechian niets: alleen de film als geheel geeft betekenis aan de shots. Pelechian beschrijft deze manier van monteren in zijn boek My Cinema (1988) als distance montage: montage op afstand.

    En zo krijgt een wellicht ondefinieerbaar shot aan het begin van een film van Pelechian heel veel later in de film een andere betekenis. Doordat we het shot nogmaals zien, of net anders, is datzelfde shot nu gevoed door datgene wat we tussen deze twee beeldenreeksen in hebben gezien: de herder die zijn schaap aan het begin van de film in een kolkende rivierstroom boven water probeert te houden, glijdt veel later in de film van een besneeuwde berg met zijn schaap naar beneden. Misschien is het omdat ik als kijker zélf de twee scènes in mijn hoofd monteer en zo dus met elkaar verbind, dat deze beeldenreeksen zich zo diep wortelen in mijn onderbewuste en daar een verpletterende indruk achter laten.

    En hoe onbegrijpelijk bovenstaande misschien ook leest; na het zien van de films van Artavazd Pelechian is het alsof alles in zijn films met elkaar te maken heeft. Alsof alles wat je ziet en hoort met elkaar in gesprek is. Zonder dat er ooit een woord gesproken wordt, en zonder dat we helemaal begrijpen waarom.

    Maar hoe belangrijk is het eigenlijk om een film te begrijpen, om haar na te kunnen vertellen? Uiteindelijk verlangen we toch het meest naar beelden. De krachtige herinnering aan de beelden die achterblijft als je eenmaal een van zijn films hebt gezien, maakt dat je vanaf dat moment alleen nog maar blijft verlangen naar beelden zo wonderschoon en ondoorgrondelijk als die van Artavazd Pelechian.

    Gerelateerd

    Artavazd Pelechian

    • 21 september 2021

    Deze website maakt gebruik van cookies.

    Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

    Lees
     hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies