Focusprogramma Around Masculinity: Vechten met de schaduwen van het patriarchaat

    • Festival
    • 1 november 2022
    • Door Dana Linssen

    Filmjournalist Dana Linssen duikt voor het focusprogramma Around Masculinity in het traditionele beeld van mannelijkheid in de documentaire, en hoe stereotyperingen over hypermasculiniteit niet alleen door films gecreëerd en in stand gehouden worden, maar ook worden ondervraagd en onttakeld.

    Er is geen beeld dat zo met mannelijkheid verbonden is als dat van oorlog. Dus toen Rusland begin 2022 Oekraïne binnenviel, marcheerden de stereotypen weer over alle schermen of het nu in de vorm van propagandafilmpjes op staatstelevisiezenders of TikTok was, in nieuwsbeelden, of de eerste documentaires en speelfilms die uit deze oorlog zijn voortgekomen. Tegelijkertijd leven we in een tijd waarin door emancipatie en feminisme en de toegenomen aandacht voor genderongelijkheid en machtsmisbruik dat traditionele beeld van mannelijkheid steeds meer betwist wordt. We weten nu dat het is aangeleerd. Een sociaal construct. Maar wel eentje waarop samenlevingen gebouwd zijn.

    Het roept meteen de onsterfelijke beelden uit Pirjo Honkasalo’s The 3 Rooms of Melancholia (2004) in herinnering waarin jonge kadetten, amper pubers nog, worden getraind op de militaire academie in het Russische Kronstadt. Ze marcheren en salueren alsof ze nooit anders hebben gedaan. Langzamerhand komen we erachter dat de meesten van hen oorlogswezen zijn, slachtoffers van de oorlog in Tsjetsjenië. Flash forward naar de toekomst en je ziet in hen de veteranen uit Heddy Honigmanns Crazy (1999) die over hun trauma’s praten.

    IDFA’s Focusprogramma Around Masculinity brengt dit krachtenveld in kaart. Een selectie van oudere en nieuwe documentaires onderzoekt hoe het traditionele beeld van mannelijkheid in de documentaire vorm heeft gekregen. Stereotyperingen over hoe hypermasculiniteit zich uitdrukt in avontuur, kracht, macht en geweld worden immers niet alleen door films gecreëerd en in stand gehouden, maar ook ondervraagd en onttakeld. Kijk bijvoorbeeld naar Les Blanks making-of van Werner Herzogs Fitzcarraldo (1982). In Burden of Dreams (1982) krijgen we een kijkje achter de schermen van het krankzinnige productieproces van deze film over een Europese rubberbaron die zijn fortuin wil maken in Peru en daarvoor een stoomschip over een berg moet tillen. De krachtpatserij van het verhaal en zijn hoofdpersonage botst voortdurend met het ego van regisseur Herzog, die deze exercitie voor de film realistisch wilde reconstrueren, en met dat van hoofdrolspeler Klaus Kinski, berucht om zijn woede-uitbarstingen. Veertig jaar na dato is Burden of Dreams nog steeds een schoolvoorbeeld voor de dubbele standaard ten aanzien van wat in kunst en maatschappij als mannelijk en vrouwelijk wordt beschouwd en geaccepteerd.

    In het klassiekergedeelte van Around Masculinity vinden we ook andere voorbeelden uit de filmgeschiedenis, zoals Meet Marlon Brando (1966) waarin de superster tijdens een persdag voor oorlogsfilm Morituri (1965) weigert zijn rol in het promotiecircus te spelen en ondertussen schaamteloos flirt met een vrouwelijke journalist. Het meer recente Erase and Forget (2017) portretteert Vietnamveteraan James “Bo” Gritz, die model stond voor uiteenlopende fictiepersonages van Rambo tot kolonel Kurtz in Apocalypse Now (1979) en “Hannibal” Smith uit The A-Team (1983-87). We maken kennis met hem terwijl hij aan het schaduwboksen is met de spoken uit zijn verleden. Zijn fictieve incarnaties zitten zijn heldendom in de weg, en toch is hij vastbesloten tot het einde toe ‘door te blijven vechten’ voor een Amerika dat misschien alleen maar in die films bestaat.

    Het dominante beeld van mannelijkheid wordt in veel speelfilms en narratieve documentaires bepaald door de zogeheten ‘hero’s journey’. Een held is pas een held als hij avonturen aangaat, obstakels overwint en gelouterd uit de strijd komt. Zelfs de retoriek van het heldenverhaal maakt gebruik van oorlogsjargon. Vrouwen spelen er vaak alleen maar een bijrol in. Ze passen zich aan de normen van het patriarchaat aan. Het tragikomische en onthutsende Bitch Academy (2007) volgt een groep vrouwen die in St. Petersburg een cursus volgt om aan de man te komen. Wie wordt de vamp van de week? Ze worden getraind in verleidelijk en onderdanig gedrag, want dat is immers wat hun toekomstige echtgenoten volgens de mannelijke cursusleider willen. Beetje bij beetje blijkt dat zijn onorthodoxe methodes inhouden dat hij zijn cursisten ook seksistisch bejegent en vernedert.

    Ook de ‘strijd tussen de seksen’ (en tussen pro-life en pro-choice-activisten) die zich afspeelt op de hoek van 12th & Delaware (2010) komt voort uit het hardnekkige idee dat vrouwen in deze maatschappij slechts een ondergeschikte rol kunnen spelen. Zelfs het zelfbeschikkingsrecht over hun eigen lichaam wordt hun ontzegd. Het tegenovergestelde gebeurde in het in de Arabische wereld verboden The Hour of Liberation Has Arrived (1974). De Libanese Filmmaker Heiny Sour volgt het vrouwenleger dat meevocht in de strijd voor onafhankelijkheid van het door het Verenigd Koninkrijk gesteunde Oman. Ze toont vrouwen die alles doen wat mannen doen: hun haren kort knippen en wapens dragen. Maar gaat het daarom? Om mannelijke normen over te nemen? De oorlogssituatie maakt deze vragen precair en het zoeken naar antwoorden precies.

    Around Masculinity wordt mogelijk gemaakt door het VSBfonds en vfonds.

    Gerelateerd

    Focusprogramma: Around Masculinity

    • 20 september 2022

    Deze website maakt gebruik van cookies.

    Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

    Lees
     hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies