Is dit een performance?

    • Festival
    • 20 november 2016
    • Door Sasja Koetsier

    In een bomvolle zaal van De Balie presenteerde filmmaker en beeldend kunstenaar Renzo Martens zaterdagmiddag een project waarmee hij een vervolg geeft aan zijn geruchtmakende documentaire Episode III: Enjoy Poverty. Zijn plan: een 'white cube' oprichten op een voormalige Unilever-plantage in Congo.

    De middag maakte deel uit van de serie Beeldbepalers, waarin de Balie vooraanstaande Nederlandse kunstenaars een podium biedt om hun ideeën te delen met het publiek. Martens gaf de toehoorders een uitgebreide update van alles waar hij mee bezig is geweest sinds Episode III: Enjoy Poverty.

    Met die film, die in 2008 IDFA opende, legde Martens bloot hoe armoede een business is waaraan diverse mensen geld verdienen – alleen niet de armen. De film maakte veel discussie los, maar een deel daarvan concentreerde zich op de rol die Martens zelf speelde: maakte zijn film niet net zo goed gebruik van de waardeketen waarvan hij probeerde aan te tonen dat hij niet deugde?

    'Misschien was die kritiek terecht', opperde Martens in De Balie. 'Want hoe komt het dat ik mijn brood kan verdienen met kritiek op plantagearbeid, maar dat dat niet mogelijk is voor de arbeiders zelf? Wat is de oplossing voor dit probleem?'

    Koopwaar

    Dat is geen retorische vraag, zoveel wist Martens wel duidelijk te maken. Na de film bleef hij in contact met de inwoners van Lusanga – een plantagedorp dat onder de naam Leverville werd gesticht door Unilever-oprichter William Lever – Martens noemt het 'de ground zero van globale ongelijkheid'.

    Met de plantagearbeiders richtte hij de Cercle d'Art des Travailleurs des Plantations Congolais op. Via een videoverbinding organiseerde hij een lezing van de even gevierde als verguisde gentrificatiegoeroe Richard Florida over het tot stand brengen van een 'creative class', organiseerde hij lokale workshops en exposities in Europese en Amerikaanse musea, waaronder een solotentoonstelling van chocoladesculpturen in het Middlesbrough Institute of Modern Art.

    Martens maakte duidelijk hoe diep de white cube, het schoolvoorbeeld van een tentoonstellingsruimte waar de kunstenaar volledig vrij is, verweven is met een economisch systeem waarop de geëngageerde kunstenaar kritiek levert: veel mecenassen vergaarden hun fortuin via het exploiteren van overzeese plantages. 'De white cube en de plantage zijn de twee gezichten van dezelfde realiteit', stelde Martens dan ook.

    Dat is ook een probleem voor de kunsten, want daarmee wordt de kritiek die de kunstenaar levert steriel. Of anders gezegd: het wordt koopwaar. Want kritische kunst brengt geld in het laatje – vooral op de plek waar hij wordt geconsumeerd. Het brengen van geëngageerde, kritische kunst naar de bestaande white cubes heeft daarom evenmin een structurele impact op de plantages – zelfs niet als de betreffende kunstenaars zelfs plantagearbeiders zijn. 'Als je de plantage wilt 'revampen' dan moet je de white cube, de fetisj van deze waardeketen, terugbrengen op de plek waar de kunst wordt gefinancierd. Er is geen post-plantage zonder een post-white cube.'

    ​Volledig toegewijd

    'Is dit een performance?' wilde Ewald Engelen weten nadat Martens zijn presentatie had afgerond. Engelen, hoogleraar financiële geografie en publicist, is een van de drie specialisten die Martens uitnodigde om het project met hem te bediscussiëren. Het was voor de kunstenaar geen onverwachte vraag, maar hij verzekerde ons dat het hem menens is. 'Maar hoe serieuzer ik ben, hoe gekker het overkomt.'

    Ook Azubuike Nwagbogu, directeur van het African Arts Centre in Lagos, Nigeria maakte duidelijk dat hij het project belangrijk vindt vanwege zijn symbolische waarde, maar dat hij in praktisch opzicht veel complicaties voorziet. 'Ik weet dat ik werk binnen een moeilijke, wisselvallige context, maar ik ben volledig toegewijd aan dit project', repliceerde Martens. 'Ik neem geen genoegen met een mislukking.'

    Ecoloog Willem Ferwerda haakte vooral aan bij Martens' ambitie om niet alleen de economische situatie van de arbeiders, maar ook de ecologische waarde van de plantages te verbeteren. Martens omschreef in zijn presentatie de plantage als een plek waar, vaak met geweld, monocultuur op grote schaal wordt toegepast – niet alleen ten aanzien van gewassen maar ook ten aanzien van mensen, die worden teruggebracht tot landarbeiders. 

    Ferwerda, directeur en oprichter van Commonland (een organisatie die ecologisch gedegradeerde gebieden revitaliseert) plaatste eveneens vraagtekens bij de praktische uitvoerbaarheid. Maar hij had veel waardering voor Martens' aanpak: 'Hij betrekt kunst, inspiratie en trots in zijn project. Het is belangrijk om de mensen uit deze gemeenschappen de passie terug te geven die ze hebben verloren, en hen te laten zien dat ecologie de spiegel van hun eigen ziel is.'

    Foto's: Nichon Glerum

    Episode 3 - 'Enjoy Poverty'

    • Renzo Martens
    • 2009
    • 90 min

      Rondreizend in Congo houdt Renzo Martens de bevolking voor dat ze kunnen verdienen aan hun armoede, net als de internationale armoedebestrijders.

      Meer info

      Deze website maakt gebruik van cookies.

      Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

      Lees
       hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies