Opboksen tegen de geschiedenis

    • Festival
    • 16 november 2016
    • Door Hugo Emmerzael

    Het themaprogramma Shifting Perspectives behandelt de beeldvorming van ras en identiteit. Een podium voor verloren verhalen en mensen aan de vergeten kant van de geschiedenis.

    In Too Black To Be French stelt regisseur Isabelle Boni-Claverie dat de geschiedenis wordt geschreven door overwinnaars. In haar film betekent dat: witten hebben een overheersende rol gespeeld in het bepalen van de identiteit van zwarten. Zwart zijn, aldus haar documentaire, is een sociale marker, opgelegd door een witte samenleving. En die marker vormt een basis van ons sociale en professionele leven. 

    De oude en nieuwe films in het Shifting Perspectives-programma ondergraven deze historische constructies met verhalen vanuit een ander perspectief. Met als centrale vraag: hoe kun je opboksen tegen een dominant narratief dat door anderen over jou is vastgelegd?

    Gebroken geschiedenis

    Als de geschiedenis is geschreven door jouw koloniale overwinnaar, welk materiaal is dan nog beschikbaar om een eigen versie te scheppen? Het is een van de problemen waar de filmmakers in dit programma tegenaan lopen: hun films laten zich definiëren door een afwezigheid. In A Memory in Three Acts is er geen historisch bewijs meer te vinden van de martelingen die plaatsvonden in Villa Algarve in Mozambique, in Skulls, of My People missen de schedels van de afgeslachte voorouders van de Herero en Namaqua uit Namibië, in Lumumba: Death of a Prophet is het lijk van de Congolese politicus Patrice Lumumba onvindbaar, zodat regisseur Raoul Peck dan maar in Brussel blijft. 

    Deze films doen geen poging om de gaten in de kern van hun verhalen te verhullen. Ze wijzen er juist op dat de geschiedenis die ze vertellen bewust of onbewust een gebroken geschiedenis is geworden, waarvan je alleen nog maar flarden op kan vangen. Zo laat Inadelso Cossa in A Memory in Three Acts de ruïnes van Villa Algarve zien. Vele mensen kwamen om in dit pand, maar wie er nu komt vindt vooral een hoop troep in verder lege kamers. Voor Raoul Peck werd afwezigheid zelfs het hoofdonderwerp van zijn film. Zijn profeet Lumumba is niet meer, diens lijk is onbereikbaar. Wat voor nut heeft het dan voor Peck om naar Congo te vliegen en daar te filmen? Ook hij omarmt in zijn verhaal de afwezigheid, door dan maar beelden van Brussel te schieten. Die lijken in eerste instantie ver verwijderd van de werkelijkheid van zijn onderwerp. Maar door de luxe van de Belgische hoofdstad te tonen, onderbouwt Peck zijn uitspraak: ‘Herinneringen aan een moord zijn kostbaar.’

    Duurbetaald

    Als iets blijkt uit de films van het Shifting Perspectives-programma is het wel dat herinneringen dikwijls duurbetaald zijn. Juist daarom spelen ze in geschiedschrijving een essentiële rol. Peck combineert zijn eigen recollecties van de Belgische bezetting van Congo, doorspekt met anekdotes van zijn moeder, met die van Lumumba’s tijdgenoten om een zo compleet mogelijk beeld te geven van turbulente momenten in de Congolese onafhankelijkheidsstrijd. Later verwerkte hij deze kennis ook in Lumumba (2000), een sensationele biografische fictiefilm over het leven van de potentaat.  

    Terug in Mozambique laat Cossa niet alleen de ruïnes van Villa Algarve zien. Hij laat ook mensen aan het woord die in dat pand gemarteld zijn. Een slachtoffer vertelt in geuren en kleuren hoe de geheime politie van Portugal tekeerging. In zijn verhalen keert één naam telkens terug: Chico Freios, gevreesd door de hele stad, een Mozambikaan die schijnbaar met plezier voor de Portugese politie martelde en moordde. Na de Portugese bezetting werd Freios door de kwade lokale bevolking vermoord. Wordt ook deze naam vergeten als de laatste ooggetuigen zijn overleden?

    Een zwarte man in Amerika

    De meest verbluffende film uit het Shifting Perspectives-programma neemt een gebeurtenis die bijna iedereen kent en weet daar vele nieuwe dimensies aan toe te voegen. O.J.: Made in America toont de historische constructies achter de opkomst en ondergang van topsporter O.J. Simpson. In een kleine acht uur ontrafelt regisseur Ezra Edelman de sociale, raciale, politieke en economische factoren die meespeelden toen Simpson hoofdverdachte werd in de zaak over de moord op zijn vrouw. 

    Herinneringen van Simpsons jeugdvrienden geven eerst nog een beeld van Simpsons charmerende kwaliteiten: zijn talenten, vermogen om door iedereen aardig gevonden te worden en ambitie om te excelleren. In schril contrast daarmee staan scènes over de raciale spanningen in Los Angeles. Naarmate de epische documentaire vordert en Simpson schuldig blijkt te zijn, wordt steeds duidelijker dat je deze verhaallijnen niet los van elkaar kan zien. Als je het over O.J. Simpson hebt, heb je het ook over een zwarte man in Amerika. En dat terwijl Simpson juist zijn hele leven heeft gewijd aan het overstijgen van de notie van ras. Hij wilde gezien worden als een Amerikaan, als een vriend, een topsporter of een megaster, niet als een zwarte man. 

    ​Vergelijken van huidskleur

    Isabelle Boni-Claverie herinnert zich in Too Black To Be French dat zij zich bewust werd van haar zwarte huidskleur toen ze de rol van Balthazar moest vertolken in een kersttoneelstukje op school. Boni-Claverie komt uit een welgestelde familie. Haar conclusie is derhalve dat zelfs klasse huidskleur niet kan overstijgen. Wat niet wegneemt dat de positie van arme zwarten nog schrijnender is. In Danton’s Death zien we hoe een zwarte man uit de sociale-woningbouwwijken van Parijs kampt met zijn verschijning op een witte acteerschool in Parijs. 

    Aan het vergelijken van huidskleuren ontkomen we niet. Dat blijkt uit elke film in Shifting Perspectives. Maar in plaats van te beschuldigen, nodigen deze documentaires uit tot dialoog. Ze leggen onderbelichte kanten bloot van een bekend geachte geschiedenis en bieden ons zo het materiaal dat we nodig hebben om de geschiedenis te herschrijven. 

    Too Black to Be French?

    • Isabelle Boni-Claverie
    • 2015
    • 52 min

      Filmmaker Isabelle Boni-Claverie onderzoekt het racisme in Frankrijk aan de hand van haar eigen geschiedenis en die van het kolonialisme.

      Meer info

      A Memory in Three Acts

      • Inadelso Cossa
      • 2016
      • 64 min

        In een poëtische vertelling laten diverse betrokkenen bij de bloedige onafhankelijkheidsstrijd in Mozambique hun kant van het verhaal horen.

        Meer info

        Skulls, of My People

        • Vincent Moloi
        • 2016
        • 67 min

          Nazaten van onder het Duitse koloniale bewind zwaar getroffen Namibische stammen strijden voor teruggave van de schedels van hun voorouders.

          Meer info

          Lumumba: Death of a Prophet

          • Raoul Peck
          • 1990
          • 69 min

            Persoonlijke, baanbrekende analyse van de manier waarop politici en westerse media het publieke imago van de in 1961 in Congo vermoorde premier Lumumba manipuleerden.

            Meer info

            O.J.: Made in America

            • Ezra Edelman
            • 2016
            • 468 min

              Een Amerikaanse tragedie over ras, roem, media en rechtvaardigheid, aan de hand van de opkomst en ondergang van de legendarische footballspeler O.J. Simpson.

              Meer info

              Danton's Death

              • Alice Diop
              • 2010
              • 60 min

                Steve, een jonge zwarte man uit een achterstandswijk in Parijs, droomt ervan om acteur te worden. Op zijn weg ontmoet hij veel obstakels en vooroordelen.

                Meer info

                Deze website maakt gebruik van cookies.

                Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

                Lees
                 hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies