Het oor wil ook wat

    • Festival
    • 22 november 2015
    • Door Omar Larabi​

    De rol van geluid in film wordt vaak onderschat. Daarom nodigde IDFA vijf sounddesigners uit. Die stelden een programma samen met films waarin geluid en beeld op eigenzinnige wijze worden gecombineerd. In de hoop dat het publiek wat meer stilstaat bij wat geluid in films met je doet.

    Het is geen verrassing dat de geluidsontwerper, net als de editor, vaak buiten beeld blijft. Terwijl de filmmaker heel goed weet hoe belangrijk deze ‘bij’rollen zijn voor het geheel, weet het grote publiek vaak niet wat precies de toegevoegde waarde is. Het programma Sounds Real laat zien wat de invloed is van deze techneuten en hoe zij een bijdrage leveren aan het verhaal van de documentairemaker.

    In documentaires kan geluid iets toevoegen of verhullen. Maar geluid weglaten heeft ook invloed. Errol Morris, dit jaar eregast op IDFA, gebruikt in zijn films vaak bombastische, klassieke muziek om een punt te maken - om de zwaarte van een scène te benadrukken. Door de toevoeging van die muziek creëert hij zijn eigen waarheid. Scènes krijgen een speciale lading, die de hele documentaire een bepaalde kant op duwen. Dat geldt ook wanneer filmmakers ervoor kiezen geen extra geluid te gebruiken, maar alleen het ‘originele’ opgenomen geluid.

    Specht

    Het geluidsontwerp, van speciale effecten tot gecompliceerde composities, wordt achteraf in de postproductie, toegevoegd aan de film. Maar ook origineel geluid moet worden gemasterd, zodat de kijker niet te maken krijgt met plotselinge harde of zachte scènes, tenzij dat natuurlijk de bedoeling is. Net als de editor staat de geluidsontwerper voor veel keuzes. Waar moet iets worden toegevoegd? Hoe lang mag een scène duren? Welk geluidseffect kiezen we? Wordt het een close-up of een medium shot?

    In The Russian Woodpecker komt de specht uit de titel nooit tot leven. De Russische vogel verwijst naar het stotterende geluid dat Amerikanen in de jaren tachtig konden horen op hun radio wanneer men inschakelde op een bepaalde golflengte. Dat geluid werd veroorzaakt door de Doega-radar, een apparaat dat was gebouwd om door de vijand gelanceerde nucleaire raketten richting Moskou te kunnen traceren. Hoewel dit systeem nooit volledig operationeel was – op het stotterende geluid na – is het opvallend dat het bouwsel op een steenworp afstand van de kerncentrale bij Tsjernobyl staat. Althans voor hoofdpersoon Fjodor Alexandrovitsj, een excentriek kunstenaar, voor wie het tikkende geruis aanleiding en onderdeel is van zijn samenzweringstheorie: de nucleaire ramp bij Tsjernobyl is opzettelijk veroorzaakt.

    Trailer van The Russian Woodpecker

    Het kan niet anders dan dat de sound designer van regisseur Chad Gracia opdracht heeft gekregen het geluid van het fijne vogeltje flink aan te dikken. Dat levert vervreemdende momenten op die doen denken aan sciencefiction films waarin via ingenieuze radiosystemen wordt gecommuniceerd met buitenaardse wezens. Dat merkwaardige getik had immers ook van Mars of Jupiter kunnen komen.   Het is exemplarisch voor de rol die de herschikking van geluid kan spelen. Het kan de kijker dwingen tot merkwaardige associaties. Of dienen als een red herring, een hulpmiddel om de kijker te misleiden.

    Documentairemakers kunnen ook kiezen voor een komische invalshoek. Ze gebruiken stijlmiddelen uit de tijd van de stomme film om acties van hun personages in een ander daglicht te zetten. In Ukrainian Sheriffs vliegt een Oekraïense vlag uit het raam van een rijdende auto. De twee inzittenden, door de burgemeester aangestelde gezagsdragers, kijken elkaar stoïcijns aan. De impact wordt versterkt doordat we bij het wegvliegen van de vlag een ‘zoef’ horen. Een geluid dat overduidelijk is gemanipuleerd - in de originele opname had het nooit zo luid kunnen klinken. In een andere scène doet de burgemeester een poging een toespraak te houden, maar de piepende microfoon weerhoudt hem ervan zijn eerste woorden uit te spreken. Hoewel je als kijker natuurlijk niet weet of dat gepiep achteraf in postproductie is versterkt, is dat niet ondenkbaar. Het moment wordt nu nog ongemakkelijker en geestiger.

    Trailer van Ukrainian Sheriffs

    Gerammel

    In vrijwel elke documentaire op IDFA is wel een bijzonder geluid te ontwaren. Zo volgt in Battles de camera de opmaat naar de explosie van een bom uit de Tweede Wereldoorlog. Het rommelende geluid in de openingsscène heeft een onheilspellende werking, net als het neurotische geluid van een trekker. De montage loopt synchroon met het geluid, waardoor beeld en geluid een eenheid vormen. Dan zien we ineens beelden van het bos dat de de explosieve opruimingsdienst omringt. De camera vat de stilte, op het getsjirp van een paar vogels na. Even later volgt de explosie van de bom in een loods, minder ingrijpend dan verwacht.

    In When the Earth Seems to Be Light valt het gerammel van de wieltjes van skatende Georgische jongeren op. Het overstemt de rest van het omgevingsgeluid en roept een soort jeugdige levendigheid op: jongeren in de lente van hun leven. In de openingsscène van Horse-Being wordt sereen gezang gecombineerd met een kletterende regenstorm, geluid dat de intrigerende beelden bijna overbluft. Ook in Behemoth wordt muziek ingezet voor een versterkend effect. Eerst zijn er zware explosies in een mijn en zien we de verwoesting. Dan klinkt een reflecterende, meerstemmige boventoonzang. 

    Een dergelijke merkwaardige combinatie van beeld en geluid is ook zichtbaar in In Defense of the Rocket: een fotoreeks van het vredesproces in het Midden-Oosten wordt begeleid door Beethovens zevende symfonie. En Uiteraard zijn er ook talloze muziekfilms, van The American Epic Sessions tot Woodstock waarin de muziek juist centraal staat.

    Misschien is de meest unieke combinatie van beeld en geluid te vinden in Man with a Movie Camera van Dziga Vertov uit 1929. Deze stadssymfonie werd in 2014 door het tijdschrift Sight and Sound uitgeroepen tot beste documentaire aller tijden. De muzikale omlijsting is in deze film dan ook ongeëvenaard, en loopt volstrekt synchroon met de afgebeelde taferelen. Het ontwaken van de stad – met beelden van Odessa, Moskou en Kiev – gaat gepaard met een geleidelijk opgebouwde melodie, zodat ook je gehoor langzaam ontwaakt. En hopelijk het besef dat wat je hoort net zo belangrijk is als wat je ziet.

    The Russian Woodpecker

    • Chad Gracia
    • 2015
    • 82 min

      Tsjernobyl-slachtoffer gaat aan de vooravond van de protesten in Kiev op zoek naar de ware toedracht van de ramp in de kerncentrale.

      Meer info

      Ukrainian Sheriffs

      • Roman Bondarchuk
      • 2015
      • 80 min

        Tragikomisch portret van een sheriffsduo in een afgelegen Oekraïens dorp waar naast allerhande situaties ook de politieke ontwikkelingen de orde dreigen te verstoren.

        Meer info

        Battles

        • Isabelle Tollenaere
        • 2015
        • 88 min

          Uitgebeend filmessay toont hoe oorlog, geweld en militaire acties sporen achterlaten in het landschap en bij de mensen die er leven.

          Meer info

          When the Earth Seems to Be Light

          • Salome Machaidze, Tamuna Karumidze, David Meskhi
          • 2015
          • 75 min

            Impressies van jonge skaters, kunstenaars en muzikanten in Georgië. Ze creëren hun eigen open ruimte waar ze zich vrij kunnen voelen.

            Meer info

            Horse-Being

            • Jérôme Clément-Wilz
            • 2015
            • 63 min

              Karen traint met een Amerikaanse cowboy voor haar transformatie tot paard. Een poëtische bespiegeling over menselijkheid, sekse, leven, liefde en natuur.

              Meer info

              In Defense of the Rocket

              • Martin Ginestie
              • 2015
              • 5 min

                Opkomst en ondergang van het vredesproces in het Midden-Oosten, in een reeks thematisch geordende nieuwsfoto's die ritmisch zijn gemonteerd op Beethovens zevende symfonie.

                Meer info

                The American Epic Sessions

                • Bernard MacMahon
                • 2015
                • 146 min

                  Hedendaagse artiesten gebruiken recent gerestaureerde, authentieke opnameapparatuur uit de jaren twintig om liedjes uit die tijd opnieuw op te nemen. Met opwindend resultaat.  

                  Meer info

                  Woodstock

                  • Mike Wadleigh
                  • 1970
                  • 184 min

                    Oscarwinnend verslag van het legendarische Woodstock-muziekfestival, dat een vitaal monument werd voor de tegencultuur van de sixties.

                    Meer info

                    Man with a Movie Camera

                    • Dziga Vertov
                    • 1929
                    • 68 min

                      Deze baanbrekende stadssymfonie uit 1929 toont in een wervelende, associatieve montage hoe een cameraman het dagelijks leven in een Sovjetstad vastlegt.

                      Meer info

                      Deze website maakt gebruik van cookies.

                      Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

                      Lees
                       hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies