Raed Andoni: ‘We hebben het beeld van de gevangenis getransformeerd’

    ‘Het was een extreme ervaring’, vertelde regisseur Raed Andoni na de speciale IDFA voorpremière van Ghost Hunting, afgelopen 26 september in het Amsterdamse Tuschinski. De documentaire, op IDFA 2017 te zien, toont het louterende en emotionele maakproces van een film over de beruchte Moscobiya-gevangenis in West-Jeruzalem. Net als de gehele cast is Andoni een ex-gedetineerde.

    In de documentaire volgt de camera vanaf de audities de totstandkoming van een fictiefilm, die niet wordt gemaakt. Het productieproces is de film en laat zien hoe ex-gedetineerden elk op hun eigen manier hun traumatische ervaringen vorm geven: door minutieus hun cel of verhoorkamer na te (laten) bouwen, of als ondervrager of ondervraagde een verhoor na te spelen. Tijdens het weken durende proces van set bouwen en draaien ondergaat elk van de deelnemers een individueel en tegelijk collectief proces, dat confronterend en bevrijdend is. De maker zelf speelt een belangrijke rol en spaart zichzelf niet: in de film wordt hij door zijn crew bekritiseerd.

    Outcast
    Na afloop van de film kwam Andoni op het podium van Tuschinski voor een gesprek met Joumana El Zein Khoury, IDFA-bestuurslid en directeur van het Prins Claus Fonds.
    Andoni vertelde hoe Ghost Hunting onderdeel is van een drieluik, dat in 2005 startte met zijn film Improvisation. ‘Daar ontdekte ik mijn talent voor film maken. Ik heb geen opleiding gedaan maar heb blijkbaar een natuurlijke gave om mijn leven en cinema elkaar te laten kruisen.’ In 2008 kwam Fix Me uit, waarin een buitenlandse crew de filmmaker door Ramallah volgt en met name bij zijn sessies met een psycholoog. ‘Ik beschouw het als een zoektocht naar mijn cinematografische identiteit en mijn plek in een samenleving die wordt beheerst door groepsidentiteit. Als je afwijkt ben je al gauw een outcast. Ik weet dat ik anders ben, maar ik wil toch worden geaccepteerd. Daar was de therapie op gericht.’

    Na Fix Me was Andoni lang bezig met het bedenken en voorbereiden van Ghost Hunting. ‘Ik ging weer terug naar een collectieve identiteit. Die is bijna nergens zo sterk aanwezig als in de gevangenis. Daar is totaal geen ruimte voor individualiteit. Maar ik gebruikte wel mijn individuele stem door een film te maken zonder de clichés van slachtofferschap en een conventionele beeldtaal. Met deze film kon ik ook teruggaan naar de plek waar ik vandaan kwam – het toont mijn eigen identiteit. Ik vond het ook geweldig om te zien dat de film in Palestina goed werd ontvangen.’

    Prullenbak
    De filmmaker werkte voor hij met draaien begon een compleet scenario uit. ‘Ik probeerde me voor te stellen wat er zou gebeuren als ik ex-gevangenen een film zou laten maken over hun tijd in de gevangenis. Dat imaginaire verhaal heb ik helemaal uitgewerkt. Toen we begonnen met filmen heb ik het in de prullenbak gegooid, maar het bleef wel in mijn achterhoofd, als een soort gids voor de ontwikkeling. Het hielp me richting te houden en niet te vervallen in gemeenplaatsen over helden en slachtoffers. Uiteindelijk is de film voor de helft de verwezenlijking van mijn scenario geworden. De andere helft is veel beter. Bijvoorbeeld de scène waarin iemand over de zelfmoord van zijn broer praat en een ander de broer probeert te tekenen. Hij krijgt de aanwijzing mij te tekenen, maar dan met een donkerder huid. Dat kun je niet verzinnen.’

    In de documentaire – waar de grens tussen fictie en werkelijkheid soms vaag is – confronteert een van de hoofdpersonen Andoni met zijn controledrang. ‘Ik ben een controlfreak, maar ik was me daar heel erg van bewust. De wens om alles te controleren heb ik deel laten uitmaken van de film.’

    Bevrijdende ervaring
    De hoofdpersonen in de film hebben het af en toe zichtbaar zwaar met het herleven van hun herinneringen. Andoni: ‘Er zit een zeker risico aan, maar ik heb alles gedaan om ervoor te zorgen dat zij zich meester bleven voelen van de situatie. Ze mochten stoppen wanneer ze wilden. En ze konden doen wat ze wilden – ze hoefden niet te acteren, maar voor sommigen bleek het echt een bevrijdende ervaring. Mijn eigen psycholoog kwam ook regelmatig naar de set met goede adviezen.’

    De zware ervaringen krijgen lucht door de humor: er zijn veel momenten waarop de spanning wordt doorbroken met een goede grap. ‘Dat was een uitdaging in de montage: op de goede momenten een moment van opluchting creëren. Het was ongelofelijk hoe de hoofdpersonen een moeilijk moment konden omzetten in een grap – in dertig seconden ging het van dreigend geweld naar schaterlachen. Dat tekent de mentaliteit van een overlever, niet van een slachtoffer.’

    Vriendschap
    Voor Andoni is de grote winst van de film dat hij en zijn hoofdpersonen het beeld van de tijd in de gevangenis hebben veranderd. ‘Als je mij nu vraagt naar Moscobiya is de film het eerste beeld dat opkomt. De ervaringen zijn getransformeerd tot een kunstwerk.’ Andoni heeft er ook een bijzondere vriendschap aan overgehouden met medewerkers. ‘Het was een extreme ervaring, vergelijkbaar met die in een gevangenis. Een proces met veel emoties en intimiteit.’

    Voor de hoofdpersonen was het bevreemdend om te zien dat de film waaraan zij meewerkten niet resulteerde in een fictiefilm maar in een documentaire over hen. ‘Maar iedereen vond het geweldig. Ze zijn ook heel trots – alle spanning, boosheid en geweld die er bestond is omgezet in dat nieuwe gevoel.’ 

    Interview: Raed Andoni (Ghost Hunting)

    • Festival
    • 10 november 2017
    • De redactie

    Luister terug naar IDFA 2017

    • Media
    • 28 januari 2018
    • De redactie