'De hele wereld keek weg, nu nog steeds'

    De Egyptische regisseur Mohamed Siam (Amal) ontmoet zijn Syrische collega Ossama Mohammed (Step by Step). "De kracht van cinema maakt dat je bereid bent om grenzen te overschrijden.”

    Ze staan symbool voor de verschuivende machten in het Midden-Oosten: de tieners met hun ongebreidelde energie en online cameraatjes die tijdens de Arabische lente de wereld gingen veranderen. Filmmakers Mohamed Siam (35, uit Egypte) en Ossama Mohammed (63, uit Syrië) maakten hen tot onderwerp van hun films, waarin blijkt hoe jeugdige dromen piepend en knarsend tot stilstand komen.

    Ze noemen elkaar Siam en Ossama, wat wij voor het gemak overnemen. Hoewel Syrië en Egypte mijlenver uit elkaar liggen, wordt driekwart van de Arabische cinema in Egypte geproduceerd – reden dat het Egyptische accent van Siam heel vertrouwd klinkt voor Ossama.

    Omgekeerd is Siam “uiteraard” bekend met het werk van zijn gesprekspartner, zegt hij eerbiedig. In diens klassieke film Step by Step (1978) toont Ossama hoe onbezorgde dorpskinderen vol toekomstdromen een paar jaar later kunnen transformeren tot vastberaden moordende soldaten, voor het regime tot alles bereid. De film sluit af met ‘We hopen dat de kinderen in dit dorp een betere toekomst krijgen’ – helaas bleek het een voorspellende film voor de tragiek van vandaag.

    Ossama Mohammed (links) en Mohamed Siam

    “In Step by Step wilde ik de tijdmachine laten zien”, verklaart Ossama. “Het is de circle of life. Een cirkel van generaties die steeds weer een tragedie produceert. Het gaat mij niet zozeer om de kinderen, maar om het mechanisme dat moordenaars creëert. De soldaat kan niet meer terug naar zijn onschuld. In cinema kun je echt het geheim vinden van het precieze moment waarop een onschuldig kind een moordenaar wordt.”

    Ook in Amal, de openingsfilm van IDFA, volgt filmmaker Siam een kind vol dromen – althans, een kind: we maken kennis met de stoere, vijftienjarige Amal, die immer gehuld in haar paarse capuchontrui de nasleep van de Arabische lente beleeft. Ze demonstreerde wekenlang op het Tahrirplein, waarbij ze onder meer door de oproerpolitie aan het haar werd weggesleurd, en kijkt nu met afwisselend woede, trots en teleurstelling terug op haar revolutie die nog altijd geen verlossing heeft gebracht. Hoe verder de tijd verstrijkt sinds die turbulente weken op Het Plein, hoe meer haar opstandigheid plaats maakt voor realiteitszin.

    Hoop

    “Ze maakt een heleboel transities door”, beaamt Siam. Hij volgde haar meer dan vijf jaar, waarna Amal – haar naam betekent ‘hoop’ in het Arabisch – ten slotte kiest voor een baan als politieagent, in de hoop het systeem van binnenuit te veranderen: “Je denkt dat je de wereld kunt veranderen en daarna blijkt dat het leven gewoon doorgaat: sommige vrienden zijn omgekomen, de overlevenden gaan studeren, trouwen. Ook zij moet verder met haar leven, terwijl ze met lede ogen moet aanzien dat er weer een nieuw regime aan de macht is dat een opstand verdient.”

    Hij roemt haar tomeloze energie, waarmee stuiterbal Amal blijkens oude familiefilmpjes van verjaardagen en vakanties al jong mee is behept. “Zelf heb ik nog steeds scepsis over de droom die deze jongeren hebben”, zegt Siam. “Ik heb dertig jaar geleefd onder Mubarak. Dertig.” “Ik veertig jaar onder de al-Assads”, meldt Ossama. “Of wacht – ja, eerst zijn vader en nu tien jaar Bashar al-Assad.” Hij glimlacht en zegt nadenkend: “Nu ben ik 63.”

    Dat de ene dictator weer wordt opgevolgd door de volgende, ondanks alle revoluties, geeft dat niet een tikje hopeloos gevoel? “Hopeloos?”, zegt Ossama, met grote ogen. “Dat lijkt me een minimale kwalificatie. Ik zou het eerder als ‘tragisch’ willen omschrijven.” Toch valt de energie van de huidige generatie Arabische jongeren niet te onderschatten, merkt Siam op. “Ze zoeken een manier om een plek te verwerven, een toekomst. Als dat niet hier lukt, als die hoop verdwijnt, trekken ze wel naar Europa of Amerika. Het is dus niet alleen een zorg voor de Arabische regio, maar voor de hele wereld.”

    Is het doel van de documentaires dat bewustzijn in het westen te vergroten? “Ik ben niet bezig met kennis overdragen”, reageert Siam lichtelijk verontwaardigd. “Ik ben geen journalist, ik maak films, ik vertel een verhaal, ik toon een drama. We leven in een informatiesamenleving waarin alle kennis voorhanden is. Ik mag toch hopen dat mensen intussen weet hebben van de gebeurtenissen in Syrië. Waar het om draait is: wat dóe je met die informatie? Ik wilde van binnenuit de hoop en dromen van de jongeren tonen en de frustratie die dat achteraf met zich meebrengt.” 

    Bloed

    Ossama voegt toe: “Misschien is de vraag over bewustwording wel een legitieme vraag – maar het gekke is, als je mensen wél bewust wil maken, dan krijg je bureaucratisch commentaar of je niet te veel bloed toont. Of dat smaakvol is. Terwijl het gaat om een mens, het is zíjn bloed, zijn verleden, zijn onbestaande toekomst.” Hij zwijgt kort. “Los daarvan is cinema nog steeds belangrijk.”

    Ossama refereert aan zijn indringende film Silvered Water, Syria Self-Portrait (2014), waarin hij met van het front aangeleverde, veelal met bloed doordrenkte beelden, de gruwelijke actualiteit toont. Hij monteerde de film in Parijs, waar hij sinds enkele jaren in ballingschap leeft. “De revolutie was voor mij het belangrijkste moment van mijn leven. Iedereen stond te filmen; voor een fragment van drie minuten kon ik putten uit honderd shots.” De beelden werden gemaakt door een gewone vrouw, de jonge activiste Wiam Simav Bedirxan uit Homs, die ze doorstuurde naar Parijs. De impact van de indrukwekkende film in de praktijk is hem tegengevallen, net als het feit dat de gruwelen tot op de dag van vandaag voortduren: “Ik weet nog dat we bij het begin van de revolutie met zo’n duizend Syrische filmmakers een petitie hebben getekend, dat vonden we heel wat. We dachten, nu vormen we echt een blok. Maar de hele wereld keek weg, nog steeds.”

    Je moet nooit bang zijn. Je moet vooruit.

    Ossama Mohammed

    Het genre van de documentaire was tot voor kort vrijwel niet-bestaand in de Arabische wereld, terwijl er voor fictiefilm een bloeiende industrie bestaat in Egypte. “Voor makers uit Arabische landen is het moeilijker om documentaire films te maken omdat productie daarvoor minder is geprofessionaliseerd”, zegt Ossama. Daarnaast staat in de Arabische wereld ruwweg alles op losse schroeven: “Niemand kent echt goed de geschiedenis, omdat die slecht is gedocumenteerd en ook nog gekleurd. Alles is in conflict. Nu staat de generatie van Siam te trappelen om de camera op te pakken. De kracht van cinema maakt dat je bereid bent om grenzen te overschrijden.”

    Die drang is niet eens zozeer ingezet door de revoluties, maar met name door het aanbreken van het digitale tijdperk, zegt Ossama, waardoor het voor iedere burger mogelijk werd om op straat te filmen. “Het gaat om de magie van cinema. De geest van de kunst. In elke film vindt je het geheim van die specifieke film, dat alles en iedereen verbindt. De kracht van documentaire is dat het iets toevoegt aan wat je al wist, film is additional knowledge.”

    Speelt het feit dat hun films in hun respectievelijke dictaturen werden verbannen niet ook een grote rol? De kans op verbanning zal filmmakers wellicht ook weerhouden? “Je moet nooit bang zijn. Je moet vooruit”, reageert Ossama. “Je moet je eigen menselijkheid, je eigen verbeelding en vrijheid respecteren. Dan overleef je het. Dat werkt, zelfs binnen een dictatuur. Het gaat om het plezier dat je zoekt: een cocktail van gevaar, avontuur en plezier. Dat is ons leven, ons verhaal.”

    Siam: “Het Tahrirplein kende zijn utopische moment. Een groot momentum. Maar deze jonge generatie vocht ook zijn eigen oorlog. Iedereen zoekt zijn eigen vrijheid. Je hebt geen keus, anders eet het je van binnen op. Of je nou wordt verbannen of niet.”

    Foto's: 31pictures.nl

    Step by Step

    • Ossama Mohammed
    • 1978
    • 23 min

    Met de kennis van nu krijgt deze experimentele docu over de steeds harder wordende Syrische samenleving van 1978 een akelig voorspellende werking.

    Shifting Perspectives: The Arab World

    • Festival
    • 10 november 2017
    • De redactie

    Inside IDFA: Monic Hendrickx ontmoet Mohamed Siam

    • Media
    • 16 november 2017
    • De redactie

    Doc Talk: Amal, Amal, amal

    • Festival
    • 18 november 2017
    • De redactie

    IDFA 2017 in woord

    • Overig
    • 30 november 2017
    • De redactie

    Luister terug naar IDFA 2017

    • Media
    • 28 januari 2018
    • De redactie