‘Alleen de camera kan de ziel van de mens vangen’

    Het themaprogramma Camera in Focus biedt een podium aan de edele kunst van het filmen. Pirjo Honkasalo (Atman) en Tala Hadid (House in the Fields) zijn regisseur én cameravrouw en zich extra bewust van keuzes tijdens het filmen. “Je hóeft geen tweeduizend uur op te nemen.” 

    Van Pirjo Honkasalo (1947), die behalve voor Camera in Focus ook is uitgenodigd voor program-maonderdeel The Visual Voice, wordt de door haar persoonlijk op 35mm gefilmde documentaire Atman (1996) vertoond. Ze sleepte een loodzware filmcamera dwars door India, in het kielzog van twee broers op pelgrimstocht. Camera in Focus-gast Tala Hadid (1974) was met haar camera te gast in een afgelegen Marokkaans bergdorp voor House in the Fields. Beide filmers hebben een basis in en voorliefde voor celluloid. Honkasalo filmde in de jaren zeventig als eerste cameravrouw op een Finse speelfilmset en ziet zichzelf met celluloid het graf in gaan. Hadid, die als assistent in een montagestudio vele meters film door haar handen liet gaan, kijkt tegenwoordig het liefst films via een kleine projector op haar muur. Toch vinden ze allebei de manier waarop je kijkt als regisseur en als cameravrouw belangrijker dan welke drager ook. 

    Bescheiden

    Tala Hadid: “Alleen de camera kan het mysterieuze aspect, de ziel van de mens op beeld vangen – als je geluk hebt.” Daarbij helpt een flinke dosis geduld, vult Honkasalo aan: “Het interessante aan het maken van documentaires is dat je krijgt wat je verdient. De mensen die je filmt, observeren jou net zo goed. Je moet je daarom bescheiden opstellen. Aan diepte-interviews tijdens het filmen doe ik niet; zodra ik iemand heb gevonden waar ik een gevoel bij heb, komt het verhaal vanzelf. Ondervragen vernietigt het vertrouwen.”

    Van achter hun lens zien de vakgenoten protagonisten reageren op hun aanwezigheid, maar meer nog op de camera. Honkasalo: “Die heeft absoluut invloed op het gedrag van mensen. Daarom alleen al is niets objectief in documentaire.” Hadid: “Tijdens het filmen van sommige scènes van House in the Fields ontdekte ik tot mijn verrassing dat er soms een performanceachtige situatie ontstond. Niet dat mensen toneelspeelden, maar als de camera op hen werd gericht reageerden ze bijna instinctief.”

    Honkasalo: “Bedoel je die scène in je film waarin de twee zussen in bed liggen te praten? Prachtig was dat! Je ziet dat ze zich bewust zijn van de camera, maar dat wil niet zeggen dat het moment nep is. Het tegenovergestelde is eerder waar.” Hadid: “Dat krijg je ook als er sprake is van liefde voor de mensen die je filmt. Als er een vertrouwensband is, een emotioneel contract. In mijn film was niet alleen ik te gast in hun huis, maar de camera ook.”

    Tweeduizend uur

    In de bijna zeven jaar die Hadid af en aan reisde naar de geïsoleerd levende gemeenschap, stond de camera meestal niet aan. Wellicht een erfenis van werken met 35mm, maar ook omdat ze als regisseur en cameravrouw precies weet wat ze wil. Dat geldt ook voor Honkasalo: “Het is me opgevallen dat ik digitaal filmen anders benader dan jongere generaties. Ik neem het minimale op; maximaal 1 op 6.”

    Hadid: “Ik film ook nog altijd relatief weinig. Laatst vroeg iemand me hoeveel materiaal ik wel niet had verzameld in al die jaren dat ik het dorp bezocht. Dat viel dus erg mee. Filmen is een instinctief proces: ik weet precies wat van belang is en wanneer het moment afgelopen is. Waarom zou je meer opnemen?” 

    Honkasalo: “Je kan als documentairemaker in het digitale tijdperk filmen tot je een ons weegt; waarom zou je een keus maken? Ik denk juist dat het heel belangrijk is te weten wanneer je moet stoppen, wanneer een verhaal verteld is. Dat er mensen zijn die blijven filmen komt niet door de digitale revolutie, maar door de keuzes die de regisseur maakt. Ik hoor cameramensen vaak klagen dat er zo weinig overblijft van hun vak; veel regisseurs laten hen gewoon maar draaien. Maar je hóeft geen tweeduizend uur op te nemen. Als je tijdens de opnames geen keuzes maakt, liggen er honderden te wachten op de montagetafel.”

    Hadid is het daarmee roerend eens: “Je moet niet alleen als cameravrouw, maar vooral als regisseur tijdens de opnames stilstaan bij de vraag: wat is je frame? Als technologie zoveel keuzes overneemt, waar blijft de kunstenaar dan? Als filmer én regisseur ben je al aan het monteren tijdens het filmen. Jij bepaalt de taal.” 

    De beste montagetafel is een donkere kamer met een bed erin.

    Pirjo Honkasalo

    Hadid stoort zich eraan dat in de huidige tijd van makers wordt gevraagd het filmproces van a to z te plannen: van de opnameperiode tot de montage en zelfs de releasedatum. “Hoe weet je van tevoren hoe lang het duurt? Je kunt ook niet de tijd en ruimte tussen de opnames en de montage vastleggen. Het is kostbare tijd die je nodig hebt om na te denken over de betekenis van je verhaal en materiaal.”

    Honkasalo vindt dat je je materiaal niet eens aan moet willen raken voordat je het in je hoofd geconstrueerd hebt: “De beste montagetafel is een donkere kamer met een bed erin. En ja, dan helpt het als je zelf ook camera gedraaid hebt. Je weet precies wat je gefilmd hebt en je filmt ter plekke minder omdat je als regisseur al weet wat belangrijk is. Toen ik in India filmde, konden we ter plaatse nauwelijks iets van het resultaat zien. Dat kon pas een paar weken later, toen we het in een filmlaboratorium in München ontwikkelden. Door het werken met 35mm heb ik geleerd de gefilmde beelden te onthouden. Allemaal. Op die manier kan ik in mijn hoofd de film al monteren. Voordat we met de montage van Atman begonnen, zette ik ’s nachts alle beelden in mijn hoofd op volgorde en vervolgens nummerde ik ze op papier. In de daadwerkelijke editing hoefden we maar weinig aan te passen.”

    Vakmanschap

    Less is more als het erom gaat het juiste moment te vangen op film. Dat vinden beide dames als cameravrouw én als filmmaker. Het maken van keuzes is essentieel om de relevante beelden extra betekenis te geven. Dat zou je vakmanschap kunnen noemen, maar het is ook auteurschap. Het onderscheidt een meesterwerk van broddelwerk – en alles ertussenin. Hadid: “Wie tijdens de opnames geen keuzes maakt en álles filmt, weet niet wat het hart van het verhaal is. Dat moet je uit zien te pluizen tijdens de montage. Maar hoe doe je dat als je een miljoen keuzes moet maken? Het knippen en plakken kan oneindig lang duren en wat betekent het beeld dan nog?”

    Honkasalo: “Ik ben als kijker geïnteresseerd in het brein van een ander. Als ik een boek lees hoef ik niets over de schrijver te weten, ik lees zijn werk. Zo krijg ik de keuzes van de auteur cadeau.”

    Foto's: Corinne de Korver

    Masterclass Pirjo Honkasalo

    • Festival
    • 21 november 2010
    • De redactie

    Volle aandacht voor cinematografie op IDFA

    • Festival
    • 3 oktober 2017
    • De redactie

    IDFA 2017 in woord

    • Overig
    • 30 november 2017
    • De redactie

    Luister terug naar IDFA 2017

    • Media
    • 28 januari 2018
    • De redactie

    Filmmaker Pirjo Honkasalo

    • 1 juni 2018