‘ Voor deze mensen is steeds minder plek’

    • Festival
    • 23 november 2017
    • Door Sasja Koetsier

    In je eigen stad vind je nog eens wat: twee jonge documentairemakers portret­teer­den gemarginaliseerde inwoners van hun eigen woonplaats. De Wit-Rus Ruslan Fedotow (Songs for Kit) en de Chinees Zhiqi Pan (24th Street) spreken elkaar over hun glansloze helden. “Ze maken deel uit van een grote groep mensen die door niemand worden gezien.”

    In 24th Street volgt Zhiqi Pan scharrelaar Su die in het snel uitdijende Hangzhou telkens op een nieuwe plek een illegaal eettentje inricht, dat hij uitbaat totdat de bulldozers komen. Nog veel verder in de marge weggedrukt leeft de dakloze vrouw die Ruslan Fedotow tot hoofdpersoon maakte van Songs for Kit

    “Ik kwam haar tegen op een speciale plek in Moskou, een blini-restaurant dat nog de sfeer van de sovjettijd ademt en waar mensen uit alle sociale lagen van de stad komen”, vertelt Fedotow. “Je vindt er daklozen, hipsters en politieagenten. Ze zat daar haar knuffelbeest te voeren en ik werd meteen verliefd op haar. Ze was niet gewoon met een knuffel aan het spelen; ik kreeg het gevoel alsof ze haar kind in haar armen hield. Dus ik stapte op haar af en vroeg: ‘Wat doe je?’ Ze antwoordde: ‘We eten nu en straks gaan we slapen, in de stoptrein’ – en de vreugde waarmee ze dat zei, was magnetisch. Dus ik vroeg: ‘Kan ik met je mee?’, en dat vond ze OK.” 

    Na een paar dagen stelde hij voor haar te gaan filmen. “In het begin vond ze het een beetje gek, maar op het moment dat ze erin meeging kwam meteen de actrice in haar naar boven; ze begon haar karakter uit te vergroten. Ik was daar niet zo blij mee, want het voelde nep. Maar ook als ik de camera wegdeed, ging ze ermee door. Ze was een actrice die eindelijk haar publiek had gevonden.”

    Zhiqi Pan liep zijn hoofdpersoon Su tegen het lijf op een bouwplaats in zijn woonplaats Hangzhou, waar in het kielzog van de bouwactiviteiten een klein centrum van ongeregelde commercie was ontstaan. “Op een bepaald moment ging ik me richten op types die ik interessant vond en ik eindigde bij Su. Hij staat voor een specifieke identiteit in China. Het land heeft de afgelopen dertig jaar een snelle ontwikkeling doorgemaakt, de maatschappij en economie zijn erg veranderd, maar hij probeert nog steeds een leven op te bouwen volgens de regels van een vorig tijdperk. Je ziet dat voor mensen als hij in het moderne China steeds minder plek is.”

    Ontluisd

    “Naar daklozen kijkt in Rusland niemand om”, zegt Fedotow. “Ze worden gezien als gestoorde figuren, aan wie je maar het beste zo snel mogelijk voorbij kunt gaan. Maar ik wilde uitzoeken hoe het komt dat zij als dakloze gelukkiger is dan veel andere Russen. Mensen die op straat leven hebben de innerlijke kracht om zich aan de regels van de maatschappij te onttrekken en vrij te zijn als een kind. Op een bepaalde manier probeer ik dat zelf ook, daarom vind ik haar interessant.”

    De eindscène van Fedotows Songs for Kit, waarin het naamloze hoofdpersonage ontluisd wordt, roept bij Zhiqi Pan vragen op: “Tijdens de hele film had ik het gevoel dat ik naar een sterk en eigenzinnig personage keek, maar in de laatste scène is ze juist heel zwak.” 

    “Dat was het idee van de film”, antwoordt Fedotow. “Je ziet een sterke vrouw, maar op een bepaald moment zie je haar kwetsbaarheid. Ze heeft een zwaar leven, maar ze weet hoe ze zich staande kan houden. Ze zingt. Het systeem kan haar niet breken.” 

    Pan: “Is er psychisch iets met haar aan de hand?” 

    Fedotow: “Het ene moment is ze gekker dan het andere. Ik zou niet precies kunnen zeggen wat haar geestelijke gesteldheid is. Ook dat fascineert me.” 

    “Ik zie overeenkomsten tussen onze films”, analyseert Pan, “maar ik zie ook dat onze hoofdpersonen hun bestaan op een heel andere manier beleven. Dat heeft denk ik te maken met culturele en ideologische verschillen. In Su’s leven is bijvoorbeeld geen plaats voor muziek, omdat hij helemaal gericht is op het vinden van praktische manieren om te overleven.” 

    Su keert aan het einde van 24th Street terug naar een situatie waarvan we dan al weten dat die hem weinig kansen biedt. Toch zien we hem monter op een braakliggend terrein het skelet van een nieuwe tijdelijke woning neerzetten. Zien we daar niet toch een parallel? Pan houdt zich op de vlakte: “Ik wilde vooral laten zien hoe moeilijk het in China is om te overleven voor mensen als Su en zijn vriendin Qin. Zij staan voor een grote groep mensen die keihard werken voor hun bestaan, maar door niemand worden gezien.” 

    Iemand in beeld brengen die doorgaans over het hoofd wordt gezien, was ook deel van Fedotows motivatie. “Als zij hier in dit café zou zitten, zou ze proberen onze aandacht te trekken door te gaan zwaaien of zoiets. De gebruikelijke reactie is dat mensen zich afsluiten voor dat soort vreemd gedrag. Met deze film wilde ik laten zien welke verhalen je kunt ontdekken als je die uitnodiging aanneemt.”

    Ruzie

    Net zoals Fedotows camera een speciale rol ging spelen in het leven van de vrouw die hij portretteerde, merkte ook Pan dat zijn camera soms een instrument werd voor zijn personages. “Er waren twee situaties waarin één partij wilde dat we de camera stopzetten en de andere erop aandrong dat we bleven filmen. Toen de politie een inval deed in het huttenkamp waar Su en Qin woonden, vroeg Su ons om de camera te laten draaien terwijl de politie de opnamen wilde stoppen. Maar toen Su in een familieruzie terechtkwam wilde hij juist dat we ophielden, maar zeiden mensen om hem heen dat we door moesten gaan.”

    Beide scènes zijn in de film beland. “Ik vond dat ik die situaties moest laten zien, omdat ze deel uitmaken van de realiteit die ik aan het vastleggen was.” Fedotow twijfelde wel eens of hij de camera niet stop moest zetten. “Voor mij was het: óf ik film, óf ik help. Wanneer ze er doorheen zat, vroeg ik haar in het begin steeds of ze wilde dat ik bleef filmen. Op een gegeven moment was ze zo gewend geraakt aan de camera dat ze zei: film alles maar.” 

    Dat hun hoofdpersonen zo’n ongeregeld bestaan leiden, betekende voor de regisseurs dat ze vaak moesten improviseren. Pan: “Ik had op een bepaald moment bedacht dat we één derde van de film op 24th Street zelf zouden filmen, één derde in de stad en één derde in Su’s geboortedorp. Uiteindelijk is het heel anders gelopen.” 

    “Ik had er wel over nagedacht hoe ik haar wilde filmen,” reageert Fedotow, “maar dat was vrij zinloos, want ik had geen andere keus dan haar te volgen en ik wist van tevoren nooit wat ze ging doen. Als zij rende, rende ik; als zij zat, zat ik. Eigenlijk had zij de regie in handen.” 

    Gerelateerd

    IDFA 2017 in woord

    • Overig
    • 30 november 2017
    • De redactie

    Deze website maakt gebruik van cookies.

    Door het gebruik van cookies kunnen wij meten hoe onze site wordt gebruikt, hoe deze nog verder kan worden verbeterd en om de inhoud van online advertentie uitingen te personaliseren.

    Lees
     hier alles over ons cookiebeleid. Indien je kiest voor weigeren, plaatsen we alleen functionele en analytische cookies