Niet te filmen

    Wat doen filmmakers met onderwerpen die niet in beeld te brengen zijn? Omdat er geen beelden van bestaan of omdat mensen niet herkenbaar in beeld willen? Dat is een probleem. IDFA toont vele creatieve oplossingen.

    Je hebt een onderwerp waar je dolgraag een documentaire over wilt maken. Maar het is niet te filmen. Omdat het in het verleden speelt en er geen opnamen van bestaan. Omdat hoofdpersonen niet kunnen of willen praten – omdat het gevaarlijk is, geheim of te emotioneel.

    Dat is lastig, want een documentaire vraagt om beelden. Dit kun je oplossen door archiefbeelden te gebruiken en betrokkenen in voice-over te laten vertellen. Maar er zijn documentairemakers die originelere manieren verzinnen om het onfilmbare in beeld te brengen.

    Een bekend voorbeeld is Waltz with Bashir (Ari Folman, 2008), waarin dankzij animatie de herinneringen van een Israëlisch soldaat aan de oorlog in Libanon tot leven komen. Of de door de Nederlander Hisko Hulsing geanimeerde biografische scènes van Nirvana-voorman Kurt Cobain in Cobain: Montage of Heck (2015) van regisseur Brett Morgen (die op dit festival Jane presenteert). 

    Maar ook voor IDFA 2017 hebben filmmakers mooie manieren gevonden om beelden te maken van niet-verfilmbare verhalen. Niet alleen als manier om een probleem te omzeilen, maar ook om iets toe te voegen: een extra betekenislaag, afstand of juist nabijheid tot het onderwerp, en onmiddellijke reflectie. Ze bieden zes antwoorden op de vraag: hoe verbeeld je het onfilmbare?

    Met poppen

    Hoe onwaarschijnlijk het ook klinkt – met kartonnen poppen de werksituatie van een Zweeds arbeidsbureau naspelen – in As We’re Told van Erik Holmström en Fredrik Wenzel zijn kopjes koffie die door dozen met gezichten uit de automaat worden gehaald volkomen logisch. Er is zelfs een complete sportschool van karton. Gek genoeg hebben de bordkartonnen personages gezichtsuitdrukkingen en komen ze tot leven, ondanks dat je de in grijs geklede poppenspelers ook in beeld ziet. De werknemers van de meest impopulaire instantie van het land kunnen zo vrijelijk vertellen hoe het Zweedse arbeidssysteem faalt: negen van de tien arbeidszoekenden vinden via het arbeidsbureau geen baan. De kartonnen werknemers ontberen elke hoop of ambitie en doen alleen wat ze verteld wordt. Het creëert het beeld van het arbeidsbureau als een marionettentheater.

    Met animatie

    Vliegtuigen die naar beneden storten worden in Leo Gabriadze’s Rezo bijna schattig, doordat ze met geanimeerde tekeningen worden verbeeld. De vereenvoudiging tot Quentin Blake-achtige tekeningen zorgt ervoor dat je als kijker zowel afstand ervaart tot het onderwerp – een jongen die opgroeit in Georgië met diverse militaire invasies – als juist tot de essentie komt. Waardoor het moment waarop een kudde Duitse krijgsgevangenen blootsvoets en hongerig over een brug wordt geleid, een onverwachts beklemmend gevoel geeft. Net als een goed schilderij verbeeldt het geanimeerde beeld op dat moment niet alleen deze, maar álle gevangenen.

    Met poppen én animatie

    In Trine Laiers game Cosmic Top Secret, onderdeel van DocLab, ontdek je spelenderwijs het verhaal van de vader van T., een voormalige spion. Collega’s die je spelend tegenkomt, haar vader en T.; ze worden allemaal verbeeld door bordkartonnen poppetjes. Als je T. laat wandelen, wordt ze zelfs een papieren propje.

    Je denkt in een spannende whodunnit terecht te zijn gekomen, maar ondertussen kom je ongemerkt ook steeds meer te weten over de relatie van T. en haar vader, en hoe onbeholpen hun contact eigenlijk is. Zoals dat zo vaak gaat tussen ouders en kinderen – het gaat erom of ze nu een spannend beroep hebben of niet.

    Met re-enactment

    Een probaat middel voor een verhaal dat in het verleden speelt en waarvan geen archiefbeelden beschikbaar zijn is een re-enactment – het naspelen. Met The Act of Killing liet Joshua Oppenheimer in 2012 zien hoe dat nog onthullender kan zijn dan het filmen van de werkelijkheid. In deze moderne klassieker (dit jaar teruggekeerd op IDFA in het programma The Visual Voice) zijn twee Indonesische communistenjagers trots op hun moorddadige verleden. Ze vertellen hoe ze zich lieten inspireren door filmhelden als Marlon Brando, Al Pacino en John Wayne, “maar dan sadistischer”, en speelden op verzoek van Oppenheimer hun oorlogsmisdaden met plezier na in verschillende filmstijlen. 

    Voor Ghost Hunting liet regisseur Raed Antoni Palestijnen die hebben vastgezeten in een Israëlische gevangenis hun cellencomplex nabouwen om daarin hun eigen ervaringen na te spelen. De film volgt het bouw- en oefenproces, waardoor je precies leert hoe de Moscobiya-gevangenis eruitzag: “Nee, in mijn cel was het plafond iets hoger.” Het doel is om het sadisme waarmee de gevangenen te maken hebben gehad, te overwinnen met nieuwe herinneringen. Met een trotse glimlach kijkt een van de hoofdpersonen toe wanneer een andere ex-gevangene, die door bewakers wordt gedwongen zijn plas schoon te vegen met zijn eigen lichaam, daar ditmaal alleen maar om moet lachen.

    Drib laat zien hoe zo’n re-enactment helemaal in de soep kan lopen en dan alsnog een geweldige film oplevert. Een reclamebureau huurt een YouTuber in om met virale vechtpartijen nieuws te maken in de categorie there’s no such thing as bad publicity. In de documentaire die Kristoffer Bogli hierover maakte, speelt de YouTuber zijn eigen rol na. Maar net als hij in werkelijkheid deed, ontregelt hij ook tijdens deze documentaireproductie de boel. Een Droste-effect in optima forma.

    Met maskers

    De makers van Devil’s Freedom hebben zowel daders als slachtoffers van Mexicaans drugsgeweld kunnen vinden om mee te praten. Maar daders horen bij gangs of criminele organisaties en kunnen hun identiteit niet zomaar prijsgeven. Tegelijkertijd kunnen slachtoffers niet zomaar naar voren komen, omdat zij vaak geheimhouding hebben moeten zweren nadat zij of familieleden het slachtoffer zijn geweest van een moord, kidnapping of verkrachting.

    Dit heeft regisseur Everardo González opgelost door alle hoofdpersonen een masker op te doen. Deze maskers van stof zijn dezelfde die gebruikt worden bij Mexicaans worstelen, gevechtstheater waarbij het publiek de emotie van de worstelaar moet kunnen zien. Met gaten voor ogen, neus en mond laten deze maskers genoeg ruimte over voor expressie. Omdat in de film zowel daders als slachtoffers een masker dragen, wordt er visueel geen kant gekozen. Het interessante gevolg is dat daardoor ook de criminelen overkomen als mensen met gevoelens, en gevangenen van hetzelfde criminele systeem als hun slachtoffers.

    Met leegte

    Het verhaal van Mexicanen die de grens naar de Verenigde Staten willen oversteken wordt in El mar la mar verteld via geluidsfragmenten van overstekers en lokale bewoners in en bij de Sonorawoestijn. Daarbij zien we beelden van wolkenvelden, in de wind wiegende planten en een volle maan. Naast ruisende planten hoor je soms een radio van een politieauto. Dit verraadt dat deze poëtische natuur lm in feite verslag doet van doden die met toevallig aanwezig plastic bedekt worden, watertanks die door barmhartige bewoners worden achtergelaten voor vluchtelingen en verlaten schoenen die een weinig positieve afloop beloven. 

    Devil's Freedom

    • Everardo González
    • 2017
    • 74 min

    In openhartige interviews met slachtoffers én daders ontstaat een beeld van de door systematisch geweld verziekte Mexicaanse samenleving.

    Drib

    • Kristoffer Borgli
    • 2017
    • 94 min

    Een gewelddadig kunstproject staat model voor een reclamecampagne die door creatieve sabotage opzettelijk mislukt; kunst wordt commercie, en wordt weer kunst.

    El mar la mar

    • Joshua Bonnetta, J.P. Sniadecki
    • 2017
    • 95 min

    In de Sonorawoestijn vonden sinds de jaren negentig duizenden illegale Mexicaanse immigranten de dood. Politiek-maatschappelijke documentaire als poëtische natuurfilm. 

    The Act of Killing

    • Joshua Oppenheimer
    • 2012
    • 159 min

    Schokkend en bizar: daders reconstrueren hun aandeel in de massamoord op Indonesische communisten, in door henzelf gekozen Hollywoodgenres. 

    Cosmic Top Secret

    • Trine Laier
    • 2017

    Los puzzels op en train je militaire vaardigheden als de fragiele agent 'T' – en vind uit wat haar vader voor de Deense veiligheidsdienst deed.

    ‘Papier past in dit verhaal'

    • Festival
    • 26 november 2017
    • De redactie

    IDFA 2017 in woord

    • Overig
    • 30 november 2017
    • De redactie