De schoolvoorstelling als oefenruimte voor gesprek

Polarisatie is allang geen abstract begrip meer; het is een tastbare realiteit geworden in onze samenleving. Via sociale media, in de klas en op straat worden tegenstellingen scherper aangezet en meningen sneller als absoluut gepresenteerd. Juist voor jongeren, die nog volop bezig zijn hun identiteit en wereldbeeld te vormen, kan dit verwarrend en verlammend werken. Zo rijst de vraag hoe we jongeren kunnen ondersteunen in het voeren van echte dialogen: hoe we ruimtes kunnen creëren waarin twijfel mag bestaan en waar luisteren even belangrijk is als spreken. 

Afgelopen november ontstond zo'n ruimte in Koninklijk Theater Carré, waar een grote groep middelbare scholieren en mbo-studenten plaatsnam en werd voorgesteld aan acteur, theatermaker en docent Mahfoud Mokaddem. Velen verwachtten voorzichtigheid, maar zij werden verrast. “Ik ging er met gestrekt been in en introduceerde de voorstelling met een persoonlijk monoloog,” aldus Mokaddem. “Het ijs was meteen gebroken.”

Samen keken ze naar de documentaire, waarin de strijdbare Noam Shuster-Eliassi wordt gevolgd. Noam was als kind het boegbeeld van hoe Palestijnen en Israëliërs vreedzaam naast elkaar kunnen leven. Als dochter van twee Joodse ouders –haar moeder komt uit Iran en haar vader uit Roemenië– groeide ze op in het Israëlische dorp Neve Shalom, wat ‘Oase van Vrede’ betekent. Hier leven Palestijnen en Israëliërs vreedzaam samen. Maar als de Israëlische machthebbers een almaar radicalere koers gaan varen, begint haar perspectief te schuiven. Hoe kan er ooit sprake zijn van een vredig samenleven als de ene groep de andere met zoveel geweld onderdrukt? De grote klap, die Noam definitief doet inzien dat het streven naar co-existentie weinig meer is dan een wrange grap, moet dan nog komen. Op de universiteit van Harvard ontwikkelt Noam een bijtende one-woman-comedyshow. Met deze satirische show als rode draad van de film krijgt het publiek een inkijkje in het gedachtegoed van de activistische cabaretier, die volgens sommigen inmiddels een ‘vijand van de staat’ is.

Een docent reageert: “We waren onder de indruk van de documentaire. Het biedt een persoonlijke kijk in het leven van een bijzondere vrouw en presenteert een perspectief dat tot op heden weinig of niet in de media naar voren is gekomen. Onze leerlingen zijn redelijk goed op de hoogte van wat er speelt in Gaza, maar ik vermoed dat zij dit perspectief, die van de Israëlische bevolking die zich uitspreekt tegen hun eigen regering, nog niet eerder hadden gezien.”

Na het bekijken van de film werden de leerlingen en studenten uitgenodigd om met Mokaddem en met elkaar in gesprek te gaan. De sfeer in de zaal was ontspannen en er werden verschillende, soms zelfs tegengestelde, perspectieven gedeeld. Mokaddem licht toe: “Vanaf het moment dat ze de zaal binnenlopen, probeer ik met zoveel mogelijk jongeren een korte individuele interactie te hebben. Ik vind het belangrijk dat ze voelen dat de voorstelling om hen draait." Als moderator sta je niet boven de leerlingen en studenten, maar in dienst van hen, vindt hij. IDFA's educatieteam deelt deze visie en vroeg Mokaddem onder andere daarom voor deze klus. Marije Veenstra, hoofd Educatie, vertelt: “Om een gesprek te voeren over een complex onderwerp, moet je je kwetsbaar opstellen. Als moderator van een schoolvoorstelling heb je daarin een voorbeeldfunctie. Je straalt hiermee vertrouwen uit: het vertrouwen dat het veilig is om in deze zaal eerlijk en open te zijn. Als jij het niet doet, kun je het ook niet van de jongeren in de zaal verwachten.”

Dan is het nog de kunst om dat gesprek in goede banen te leiden. Een gesprek waarin ingewikkelde, soms pijnlijke dingen gezegd mogen worden, maar waar respect voor elkaar absoluut op één staat. Dat is en blijft spannend. “De kracht van zo'n gesprek zit ‘m erin dat je inspeelt op wie je voor je hebt en welke dynamiek zij meenemen de filmzaal in,” legt Mokaddem uit. Wat hem het meest is bijgebleven van de gesprekken, is een reactie op de stelling ‘Een staakt-het-vuren betekent niet dat er vrede is’. “Een jonge vrouwelijke student op de eerste rij stak haar hand op en zei: ‘Als er vrede was, dan zou er geen staakt-het-vuren nodig zijn.’ Hier werd ik stil van. Ze wist in zo’n simpele zin de essentie te benoemen. Volgens mij voelde iedereen in de zaal dat.”

Ook in filmtheater Rialto maakte de voorstelling veel indruk. De docent van Techniek College Rotterdam had het bezoek in de klas met zijn studenten voorbesproken: “Het onderwerp voelde voor de meeste studenten aanvankelijk als een ver-van-mijn-bed-show.” Toch raakte de voorstelling de juiste snaar. Hij vervolgt: “Sommige delen van de film waren inderdaad wat moeilijker voor mijn studenten, maar in grote lijnen konden we het goed nabespreken. Studenten vertelden bijvoorbeeld dat hun beeld van wat er aan de hand is vooral gebaseerd is op informatie uit het nieuws, en dat deze film, een documentaire met een persoonlijk verhaal, verdieping geeft doordat het meer emotie opwekt.” Een student voegt eraan toe: “Dit onderwerp moet zeker besproken worden met studenten, want wat daar gebeurt is echt verschrikkelijk. Door deze film realiseer je je ook hoe blij we hier in Nederland mogen zijn dat wij niet zulk geweld ervaren. Dat is een les die je eruit kan meenemen.”

Horizonverbreding, vertraging en empathie, dat is waar het om draait en waarin IDFA zal blijven investeren middels onderwijsprogramma's bij films zoals Coexistence, My Ass!. Documentaires waarin filmmakers en hoofdpersonen zich verhouden tot tegenstrijdigheden en onbeantwoorde vragen, scheppen ruimte voor twijfel. En daarop kan in de filmzaal, met de juiste begeleiding, gezamenlijk gereflecteerd worden. Dat is broodnodig, en een verademing in een gemedialiseerde wereld die bovenal snelheid en standpunten lijkt te eisen. Want, als we willen voorkomen dat polarisatie zich verder verankert in de volgende generatie, zullen we opnieuw moeten investeren in het gesprek.

_______

Wil jij voor jouw klas ook een vertoning van Coexistence, My Ass! boeken? Dat kan: in Het Documentaire Paviljoen in het Vondelpark is de film op aanvraag te zien voor bovenbouw voortgezet onderwijs en mbo.